Европската Унија се подготвува за нова фаза во политиката на проширување, во која приемот на нови членки нема да се гледа само како прашање на исполнување на техничките критериуми, туку и како дел од поширока реформа на самата Унија.
Европската комесарка за проширување Марта Кос во Загреб најави дека Брисел работи на нов пристап кој треба да ја подготви Унијата за идното проширување, но истовремено да обезбеди дека новите членки трајно ќе ги почитуваат демократските стандарди и владеењето на правото.
„Не смееме да прифаќаме тројански коњи“, порача Кос, нагласувајќи дека ЕУ мора да извлече поуки од претходните искуства и да обезбеди механизми со кои демократското назадување во една земја членка нема да ги загрозува основните вредности на целата Унија.
Изјавата доаѓа во момент кога проширувањето повторно станува една од стратешките теми на ЕУ. Во услови на војната во Украина, променетата безбедносна архитектура на Европа и зголемениот геополитички притисок, членството на нови земји повеќе не се разгледува само како долгорочен политички проект, туку и како инструмент за зајакнување на европската безбедност и влијание.
Нов модел наместо логиката „сè или ништо“
Според најавите на Кос, идниот пристап би можел да се темели на постепена интеграција. Тоа би значело дека земјите кандидатки би можеле да се вклучуваат чекор по чекор во одредени политики, програми и придобивки на Унијата, без да мора да чекаат до формалното полноправно членство.
Таквиот модел би претставувал значајна промена од досегашната логика во која процесот во голема мера се движи кон финалниот момент – приемот во ЕУ.
Но, со поголема интеграција би оделе и построги механизми за контрола. ЕУ сака да избегне ситуација во која земја кандидат ги исполнува условите пред членството, а потоа постепено се оддалечува од демократските стандарди и владеењето на правото.
Токму тука се појавува метафората за „тројанските коњи“.
Кос не посочи конкретна земја, но во европскиот контекст најчесто се посочува искуството со Унгарија и долгогодишните спорови меѓу Будимпешта и институциите на ЕУ околу владеењето на правото, независноста на институциите и демократските стандарди.
Идејата за посилни заштитни механизми, сепак, отвора и нова дилема: како да се обезбеди почитување на европските вредности без создавање членки со различен степен на права и обврски.
ЕУ мора да се промени пред да се прошири
Другата страна на реформата е самата Европска Унија.
Со потенцијалното идно проширување со повеќе од 30 членки, досегашниот систем на одлучување и функционирање може да стане уште покомплексен. Затоа Брисел разгледува промени во процесот на носење одлуки, вклучително и прашањето дали во одредени области треба да се ограничи можноста една земја членка да блокира одлука поддржана од останатите.
Кос најави дека Европската комисија во септември ќе ги претстави своите идеи за институционалните реформи, додека европските лидери треба да разговараат за нив во октомври.
Така, проширувањето и реформата на ЕУ стануваат две страни на ист процес: Унијата сака да биде подготвена за нови членки, но и новите членки сака да бидат подготвени за Унија која самата се менува.
Западен Балкан повторно пред нова раскрсница
За Западен Балкан, промената на пристапот може да биде особено значајна.
Црна Гора во моментов е најнапредната земја од регионот во преговарачкиот процес, додека Албанија бележи напредок во повеќе области. Истовремено, Украина и Молдавија забрзано напредуваат во своите процеси на приближување кон ЕУ.
За Северна Македонија, пак, останува отворено прашањето како новиот модел би се одразил врз нејзиниот долгогодишен процес на интеграција.
Дали постепената интеграција би можела да отвори нови можности за земјите кои се политички блокирани, но имаат напредок во реформите? Или, напротив, новите механизми ќе донесат дополнителни услови и контроли?
Одговорите ќе зависат од тоа како Европската комисија ќе ги преточи најавите во конкретни правила.
Пораката од Брисел е јасна: проширувањето се враќа високо на европската агенда, но идното членство нема да биде само прашање на тоа колку земјите кандидатки се подготвени за ЕУ. И самата ЕУ се подготвува за нова Европа.
А во таа нова Европа, како што предупредува Кос, повеќе нема да биде доволно само да се влезе низ вратата. Ќе треба и трајно да се остане на страната на европските демократски вредности.
Б. Ј.
