Новиот нацрт-план за подобрување на квалитетот на воздухот во Скопје за периодот 2027–2031 година повторно ги отвора прашањата за сообраќајот, греењето на домаќинствата и индустриското загадување. Меѓу предложените мерки се набавка на 100 електрични автобуси, проширување на топловодната мрежа, намалување на употребата на фосилни горива, воведување зона со ниски емисии и засилена контрола на индустриските капацитети.
Една од новините е предвидувањето дигитален катастар на оџаци, кој треба да ги опфати изворите на емисии од индустријата и домаќинствата. Планот, кој Град Скопје го подготвува во соработка со УНДП, содржи мерки за трите главни сектори – сообраќајот, индустријата и домаќинствата.
Кој ќе ги финансира електричните автобуси и останатите инвестиции?
Една од најконкретните мерки во нацрт-планот е набавката на 100 електрични автобуси за Скопје. Сепак, оваа инвестиција не треба да се разгледува изолирано од пошироките трошоци за модернизација на јавниот превоз: полначи, инфраструктура, одржување, електрична енергија и организација на сообраќајот.
Владата во јануари 2026 година соопшти дека се обезбедени средства за набавка на 150 електрични автобуси, од кои 100 се наменети за Скопје, а 50 за други општини. Според тогашната изјава на премиерот Христијан Мицкоски, финансирањето е предвидено преку меѓувладин договор со Унгарија, при што дел од средствата ќе бидат кредит. Во февруари Министерството за транспорт објави јавен повик за набавката, со предвидени 75 полначи.
За проширувањето на топловодната мрежа, субвенциите за соларни системи и топлински пумпи, зоните со ниски емисии, БРТ-системот и проширувањето на мониторинг-мрежата ќе бидат потребни дополнителни финансиски средства.
Кои институции ќе го контролираат спроведувањето?
Ова е едно од најважните прашања што треба да бидат прецизирани пред усвојувањето на планот.
Во нацртот се наведуваат повеќе субјекти кои треба да учествуваат во реализацијата на мерките, но според информациите од презентацијата, не е доволно јасно определено која институција ќе има водечка улога во следењето на секоја мерка и кој ќе биде одговорен за известувањето за нејзината реализација.
Според официјално објавените надлежности на Град Скопје, Одделението за квалитет на амбиентниот воздух треба да го подготвува планот, да го следи неговото спроведување и да изработува годишни извештаи кои се доставуваат до Советот на Град Скопје и до надлежното министерство. Градот има и обврска да ја организира постапката за учество на заинтересираните страни.
Какви обврски ќе има индустријата?
Индустриските капацитети се еден од трите главни сектори опфатени со планот. Предвидените мерки вклучуваат засилување на контролите и примена на најдобрите достапни технологии за намалување на емисиите.
Дигиталниот катастар на оџаци треба да помогне во идентификувањето на изворите на загадување, но самото регистрирање на оџаците не гарантира намалување на емисиите. За тоа се потребни редовни инспекциски контроли, мерења, почитување на условите од интегрираните еколошки дозволи и соодветни постапки при утврдени прекршувања.
Националниот Закон за квалитетот на амбиентниот воздух ги уредува граничните вредности, мониторингот, планирањето и надзорот над изворите на загадување. Индустриските оператори имаат обврски и согласно прописите за индустриски емисии и условите од нивните дозволи.
Посебно е важно да се утврди дали ќе има конкретни рокови за усогласување на индустриските капацитети со најдобрите достапни технологии и како ќе се постапува со операторите што не ги исполнуваат законските обврски.
Дали јавноста ќе добива годишни резултати за PM10, PM2.5 и NOx?
Мониторингот на квалитетот на воздухот е предуслов за оценување на ефектите од секоја мерка. Без споредливи податоци, јавноста нема да може да утврди дали инвестициите и институционалните активности навистина придонеле за намалување на загадувањето.
Министерството за животна средина веќе има веб-портал за квалитетот на воздухот, со податоци од мониторинг-станиците во реално време, преглед на надминувањата на граничните вредности и годишни анализи за претходните години. Во системот се следат, меѓу другото, PM10, PM2.5 и NO₂.
Но, податоците од мониторинг-станиците и извештајот за спроведување на планот се две различни работи. Првите покажуваат каков е квалитетот на воздухот, а вториот треба да покаже кои мерки се реализирани, колку средства се потрошени и какви ефекти се постигнати.
Затоа, годишното известување треба да содржи најмалку:
- Просечни годишни концентрации на PM10 и PM2.5, број на денови со надминување на дозволените вредности и споредба со претходните години.
- Податоци за NO₂ како еден од важните показатели за загадувањето поврзано со сообраќајот и согорувањето.
- Податоци по мерни станици, за да се утврдат разликите меѓу одделните делови на градот.
- Преглед на реализираните и нереализираните мерки, потрошените средства и причините за евентуалните доцнења.
- Оценка на постигнатите резултати во однос на поставените цели.
Од плански документ до јавна одговорност
Нацрт-планот за периодот 2027–2031 година отвора простор за системски пристап кон проблемот со аерозагадувањето. Но неговата вредност нема да се мери според бројот на предложени мерки, туку според нивната реализација.
Во таа насока, јавноста треба да добие одговори на четири суштински прашања: кој ги финансира инвестициите, кој го контролира спроведувањето, кои се конкретните обврски на индустријата и како ќе се мерат и објавуваат резултатите.
Б. Ј.
