пишува: САФИТ ЗЕЌИРИ
Економската теорија ни нуди општа рамка за проучување на индивидуалното однесување што може да ни помогне да разбереме не само како потрошувачите, работниците и фирмите прават избори, туку и како креаторите на политиките избираат политики и зошто понекогаш тие не можат да донесат добри резултати.
Теоријата на економијата не дава комплетно решени заклучоци веднаш применливи за политиките. Тоа повеќе е метод отколку доктрина, “апарат на умот”, техника на размислување што му помага на неговиот сопственик да донесе директни, точни заклучоци. Затоа што економската теорија ни помага да разбереме зошто колективното донесување одлуки е предизвик и зошто ни треба креатор на политики. Исто така помага да се фрли светлина врз природата на односот меѓу политичарите и граѓаните за да се разберат политиките.
Во нашето секојдневие, поголемиот дел од времето донесуваме индивидуални одлуки – што јадеме за појадок, каква кариера да избереме, дали да земеме хипотека, да отвориме бизнис, да одиме на одмор и сл. Во исто време, од ден на ден комуницираме со други индивидуи во нашето домаќинство, соседство, град и земја. Како резултат, заедно со индивидуалните одлуки, ние сме исто така повикани да направиме колективни избори кои влијаат на целата група, било да е тоа домаќинство, нашето соседство, град или земја.
Колку државата треба да потроши на училишта? Дали да се изгради нов аеродром? Дали владата треба да обезбеди доделување на станови? Дали треба да се намалат загадувачките емисии? Сите овие се примери на колективно донесување одлуки, за кои обично се потпираме на креаторите на политики за да направат избори во наше име. Но, зошто ни е потребна владата да ги донесе овие одлуки, можевме сами да одлучиме дали да изградиме ново училиште во нашето соседство, да имаме повеќе улични светла или да поправиме дупки без интервенција на владата.
Најголемиот предизвик при колективно донесување одлуки е тоа што за повеќето работи, поединците имаат различни преференции и интереси. Дури и ако се согласиме дека некоја владина интервенција е пожелна, сепак ќе ни биде тешко да се согласиме што треба да стори владата. За да бидеме сигурни дека нашите преференции се претставени во колективниот процес на донесување одлуки, ние избираме претставници кои имаат ставови што е можно поблиску до нашите.
Политичките партии со екстремни ставови обично имаат помала веројатност да бидат на власт отколку политичките партии со поумерени позиции. Во исто време, дури и кога назначуваме политичар кој работи на политичка платформа што е многу близу до нашите преференции, сè уште постои ризик дека еднаш на функцијата, лицето што го назначивме може да не дејствува во наш најдобар интерес.
Во некои случаи, нивните цели може да се совпаднат со оние на гласачите што ги избрале. Во овој случај, тие ќе постапат во најдобар интерес на нивниот главен, гласачот. Како резултат, гласачот треба да има некаков начин да го следи и потврди она што го прави политичарот. Изборите се примарен инструмент со кој гласачите можат да ги наградат или казнуваат политичарите за однесувањето во минатото. Овие инструменти, сепак, не се совршени. Владите не секогаш успеваат да ги дадат најдобрите политики за мнозинството од своите граѓани. Не е изненадувачки, бидејќи пазарите можат да пропаднат, и владите можат да пропаднат. Во некои случаи, неуспесите на владата едноставно се должат на фактот дека избраните претставници немаат доволно информации за да креираат најефективни политики. Во други случаи, влијанието од моќни, организирани групи може да ја пристрасни одлуката за политиката наспроти интересот на мнозинството граѓани. Изборите сè уште остануваат основната алатка со која граѓаните можат да ги држат своите избрани претставници одговорни. Во исто време, изборите може некогаш да го натераат политичарот да попушти пред краткорочните изборни притисоци, занемарувајќи ги одамна наведените последици од нивниот избор на политика. Работата на изборниот механизам, исто така, критички зависи од можноста на гласачите да ја разгледаат работата на избраните претставници.
Медиумите играат сè поважна улога. Слободниот печат е навистина клучен за функционирањето на демократиите. Во исто време, медиумите се организации со свои интереси и цели кои не се нужно усогласени со оние на јавноста. На кратко, иако економската теорија обезбедува основни алатки за да разбереме како функционира пазарот, кога тие можат да пропаднат и како можеме да ги решиме овие неуспеси, сепак не е доволно само за да се испорачаат оптимални политики. Вистинските политики ги избираат избрани претставници со свои преференции и интереси. Изборот на најдобрите луѓе за јавни функции и нивното водење сметка е од суштинско значење.
