Европските лидери денеска, 12 ноември, се собраа во Даблин на самитот на Европската политичка заедница, во период на зголемени безбедносни предизвици за континентот. Покрај војната во Украина, одбранбената соработка и европската стабилност, во фокусот се и хибридните закани, странското мешање и отпорноста на демократските институции. Во исто време, серија лажни бомбашки дојави во повеќе европски земји предизвика евакуации, прекини на наставата и нарушувања во авиосообраќајот.
Деветтиот самит на Европската политичка заедница се одржува под мотото „Европа – силна, безбедна и поврзана“. На средбата учествуваат европски шефови на држави и влади, меѓу кои и претставници на земјите од Западен Балкан, како и претставници на европските институции и НАТО.
Самитот го копретседаваат претседателот на Европскиот совет, Антонио Кошта, и ирскиот премиер Михол Мартин. Најавените теми ги опфаќаат европската безбедност и одбрана, поддршката за Украина, економската сигурност, енергетската поврзаност и заштитата на демократските системи.
Средбата се одржува во чувствителен момент за Европа, која покрај традиционалните безбедносни ризици се соочува и со активности што можат да ги нарушат институционалното функционирање, јавната доверба и чувството на сигурност кај граѓаните.
Лажни бомбашки дојави во повеќе европски земји
Во пресрет на самитот, европските безбедносни служби се соочуваат со серија лажни бомбашки закани упатени до училишта, медиумски организации и други институции.
Според извештаите на меѓународните медиуми од 11 ноември, околу 6.300 училишта во Италија добиле електронски пораки со закани за поставени експлозивни направи. Во најмалку 300 училишта биле преземени мерки за евакуација. Слични пораки биле испратени и до училишта во Шкотска, Северна Ирска и Република Ирска.
Заканите предизвикале вознемиреност и ангажирање на безбедносните служби, но проверките не потврдиле присуство на експлозивни направи.
Претходно, на 6 ноември, бомбашки дојави биле упатени до медиумски организации, меѓу кои ирската јавна радиодифузија RTÉ, бугарската Nova TV и британската Sky News. Дел од редакциите биле евакуирани, а безбедносните проверки предизвикале дополнителни нарушувања.
Паралелно со тоа, лажни дојави влијаеле и врз авиосообраќајот во повеќе европски држави. Пријавени биле пренасочувања на летови, дополнителни безбедносни проверки и привремени ограничувања, без потврда дека во погодените авиони имало експлозивни направи.
Според медиумските извештаи, дел од пораките биле потпишани со псевдонимот „Михаил Андропов“. Сепак, самото користење на ист псевдоним не е доволен доказ дека сите инциденти имаат единствен организатор или дека се дел од една координирана операција.
Ирските власти не ја исклучуваат можноста за странско влијание во дел од инцидентите. Ирскиот полициски комесар Џастин Кели изјавил дека постојат индиции оти дел од заканите потекнуваат од странство.
Во европските безбедносни кругови постои загриженост дека ваквите активности можат да бидат дел од пошироки обиди за дестабилизација, особено во контекст на поддршката за Украина и спротивставувањето на руската агресија. Москва ги отфрла обвинувањата за организирање хибридни операции против европските држави.
Безбедносна операција без преседан во Даблин
Ирските власти спроведуваат една од најобемните безбедносни операции во историјата на земјата поради присуството на европските лидери и високите странски делегации.
Според ирската јавна радиодифузија RTÉ, полициското обезбедување опфаќа илјадници полициски смени, специјализирани единици, вооружени тимови и служби за откривање потенцијално опасни активности со беспилотни летала. Воведени се и посебни безбедносни зони и ограничувања во воздушниот простор.
Засилените мерки не се однесуваат само на самитот на Европската политичка заедница на 12 ноември, туку и на неформалната средба на лидерите на Европската Унија, предвидена за 13 ноември.
Безбедносните подготовки покажуваат дека европските институции сè повеќе ја третираат заштитата на политичките собири, јавната инфраструктура и комуникациските системи како дел од пошироката стратегија за одбрана на демократијата.
Демократската безбедност е повеќе од воена одбрана
Еден од клучните предизвици за Европа е препознавањето дека безбедносните закани не се ограничени на воени конфликти и директни напади. Дезинформациите, манипулацијата со јавноста, сајбер-нападите, саботажите и лажните безбедносни предупредувања можат да предизвикаат сериозни последици и без употреба на конвенционална воена сила.
Лажните бомбашки дојави се еден од примерите за тоа како злоупотребата на комуникациските канали може да го наруши секојдневното функционирање на општеството. Училиштата, медиумите, аеродромите и јавните институции мора да реагираат на секоја закана, дури и кога подоцна ќе се утврди дека е лажна.
Дополнителен проблем е можноста ваквите инциденти да бидат искористени за ширење непроверени информации, меѓусебни обвинувања и дополнително продлабочување на политичката поларизација.
Затоа, демократската безбедност подразбира не само заштита на територијата и институциите, туку и заштита на слободата на медиумите, довербата во институциите, правото на информирање и способноста на граѓаните критички да ги проценуваат информациите.
Северна Македонија и безбедноста на Западен Балкан
За Северна Македонија, учеството во Европската политичка заедница е можност да биде дел од поширокиот европски дијалог за безбедноста, демократската отпорност и справувањето со хибридните закани.
Западен Балкан не е изолиран од овие процеси. Дезинформациските кампањи, странското влијание, политичката поларизација и ранливоста на институциите се предизвици што ги засегаат и земјите од регионот.
Во такви услови, европската безбедносна соработка не треба да се сведе само на размена на разузнавачки информации и полициска координација. Таа подразбира и поголема транспарентност на институциите, независни медиуми, функционални демократски механизми и системи за навремено препознавање и спречување манипулации.
Даблинскиот самит, во овој контекст, ја отвора и пошироката дилема за тоа како Европа ќе ја зачува демократската стабилност во период кога безбедносните закани сè почесто се појавуваат во форма што не може веднаш да се препознае како класична агресија.
Б. Ј.
