Претставник на ЦИВИЛ учествуваше на настан организиран во рамки на активностите на ОБСЕ/ОДИХР, посветен на изборните реформи и спроведувањето на препораките за унапредување на демократските изборни процеси. Претставувајќи ги искуствата од долгогодишното набљудување на изборите и работата на граѓанското општество, Џабир Дерала предупреди дека во Северна Македонија политичките ветувања за реформи често не се преточуваат во конкретни и суштински промени.
„Реформите“ во изборниот процес, според оценката на Дерала, премногу често се сведуваат на формално прифаќање на препораките, додека нивната реална примена останува во втор план.
Во своето обраќање, Дерала ја искористи иронијата за да ја опише политичката практика на одложување и избегнување на суштинската работа.
Како новинар кој ќе остави јакна и торба на работната маса, ќе го вклучи компјутерот и ќе отвори обемен документ, а потоа ќе замине на кафе или прошетка, така и политичарите оставаат впечаток дека работат на реформите, без да ги спроведат.
Оваа споредба ја насочи кон односот на политичките структури во Северна Македонија кон препораките на ОБСЕ/ОДИХР.
Од формално прифаќање до вистинско спроведување
Дерала посочи дека проблемот не е само во тоа што препораките на ОБСЕ/ОДИХР не се спроведуваат доследно, туку и во начинот на кој се води процесот на изборни реформи. Организациите на граѓанското општество, меѓу кои и оние со долгогодишно искуство во набљудување на изборите, не биле соодветно вклучени во процесите на консултации и подготовка на реформите.
Наместо суштински дијалог и користење на експертизата на граѓанските организации, политичките актери, според неговата оценка, често ја претвораат дебатата за изборните правила во продолжение на партиските конфликти. Предлозите што треба да придонесат за подобрување на изборниот процес стануваат предмет на политички пресметки, меѓусебни обвинувања и дискредитација.
Како еден од примерите за институционалното постапување со изборните механизми, Дерала го посочи и укинувањето на техничката, односно преодната влада, позната како Пржинска влада. Таа беше воспоставена во контекст на политичката криза од 2015 година, со цел да се обезбедат услови за организирање избори и да се намали ризикот од злоупотреба на државните институции и јавните ресурси. Според Дерала, и механизмот што беше воведен како одговор на сериозни проблеми во изборниот процес подоцна беше укинат од политичка структура чија практика придонела за потребата од неговото воспоставување.
„Политичарите тврдат дека ги адресирале препораките на ОДИХР. Но, адресирањето не е исто што и спроведувањето“, е суштината на неговата порака.
Пржинската влада како пример за повлекување на механизмите
Во контекст на оваа критика, особено значајно е прашањето за иднината на Пржинската влада. Механизмот беше воспоставен по политичката криза од 2015 година, како дел од договорените гаранции за избори во услови на институционална и политичка недоверба.
Политичката одлука за негово укинување, со примена по следните парламентарни избори, отвора прашања за тоа дали институционалните гаранции се отстрануваат пред да бидат воспоставени доволно силни и независни механизми за спречување на злоупотребите во изборниот процес.
Според пораката на Дерала, проблематично е кога политичките актери ги прифаќаат реформските препораки декларативно, а потоа ги менуваат или укинуваат механизмите без да понудат соодветни гаранции дека нивната функција ќе биде преземена од други институционални решенија.
Земете ја за пример преодната влада од Пржино. Воведена за да се спречат изборни манипулации и злоупотреба на државните институции, таа беше укината токму од онаа партија чие однесување придонесе таа да стане неопходна. Укинувањето стапува на сила по следните парламентарни избори, вели Дерала.
Настанот „Electoral recommendations: The role of civil society“, организиран од ОДИХР на 9 и 10 ноември во Варшава, Полска, беше посветен токму на улогата на граѓанските организации во следењето и спроведувањето на изборните препораки. Иако фокусот на настанот беше Западен Балкан, тој имаше поширок меѓународен карактер. Наскоро се очекува да биде објавена и целосната анализа подготвена за потребите на овој меѓународен настан.
На работилницата учествуваа околу 40 претставници на организации за граѓанско набљудување на изборите и други граѓански организации од Западен Балкан. Темите опфатија следење на реформите, дијалог со институциите, вклучување на граѓаните, изборниот интегритет, онлајн кампањите, финансирањето на кампањите и злоупотребата на државните ресурси.
Пораката на Дерала е дека изборните реформи не можат да се мерат според бројот на одржани состаноци, усвоени декларации или препораки внесени во документи. Вистинскиот критериум е дали тие се преточени во законски решенија, институционални практики и реални гаранции за слободни и фер избори.
Привидот на реформи не е реформа. А препораките што остануваат на хартија не ја штитат демократијата.
Б. Јордановска
