Марко Маневски
Постои едно место на грчкиот остров Икарија каде што луѓето, вели легендата, живеат над сто години. Не живеат толку долго затоа што имаат добра здравствена заштита, ниту затоа што имаат ажурирани матични книги. Живеат толку долго, вели приказната што ни ја продадоа во брошури, книги со рецепти и мотивациски семинари, затоа што јадат маслинки, спијат попладне и имаат, секако, „смисла на животот“. Исто како Окинава, Сардинија, Никоја и Лома Линда, единственото место во Калифорнија каде мирот, спокојот и здравиот живот изгледа доаѓаат во пакет со мени без месо.
Ги нарекуваат сини зони. И се испостави дека целата приказна е поубава од фактите.
Како се прави мит кој добро се продава
Австралискиот истражувач Сол Њуман не стана едно утро и одлучи да им го расипе појадокот на сите. Почна да го прави она што во науката се нарекува здодевно и негламурозно: да ги проверува документите. Каде се изводите од матичната книга на родените? Кога е запишано кој кога се родил? Кој прима пензија за кого? И најде шема која, за една работа наречена „здрав животен стил“, беше непријатно нелогична: екстремно долговечните луѓе не се групирале таму каде што здравствените системи се најдобри, туку таму каде што има сиромаштија, краток просечен животен век и лоша администрација. Во неговата анализа, по воведувањето на задолжителните изводи за родени во американските држави, бројот на рекордно стари луѓе драстично паднал. Рекордно старите луѓе во хартиите, некој нежно би рекол, некако се осипувале штом некој почнал да води сметка за тоа.
Јапонија можеби ја даде најдобрата слика за целиот проблем. Имено, во 2010 година, за време на една проверка, се покажа дека стотици луѓе водени како живи стогодишници всушност исчезнале или умреле, а еден од нив, Соген Като, официјално стар 111 години, бил пронајден мумифициран во својот стан, додека семејството во меѓувреме ја примало неговата пензија. Неговото досие било во подобра состојба од него. Истата шема, тврди Њуман, се гледа и во Грција, каде што по прогласувањето на сините зони во евиденцијата се нашле бројни „стогодишници“ за кои подоцна се испоставило дека се одамна мртви или исчезнати. Ако некогаш сте се обиделе да пријавите смрт на роднина во општина која работи од десет до два, точно знаете зошто некој би можел да „заборави“ да го одјави, особено ако пензијата продолжува да живее со него.
И за да бидам фер кон двете страни, бидејќи овде не пишувам проповед туку текст за проверување: трудот на Њуман сè уште нема поминато рецензија во списание по повеќегодишни кругови на оценување, а бранителите на сините зони, како демографот Џеј Олшански, тврдат дека оригиналните истражувачи ги проверувале крштениците и локалните записи со голема сигурност, дека критиката се однесува на цели држави, а не на мали региони, и дека Њуман нема демографска обука (основачот на Сините зони, Ден Бјутнер, го опиша како научник кој се самопромовира). Спорот сè уште се води. Не сум овде да ви кажам кој е во право до последната запирка. Тука има една работа за која сум сигурен дека е поважна од целиот спор: кога некој праша „а каде се доказите?“, првата реакција не беше тие да се донесат. Првата реакција беше прашањето да се прогласи за напад. А кога малку ќе ги следите парите, го наоѓате она што и го очекувате: готвачи, бренд, линии на производи и семинари. Кога митот се продава во книга од дваесет евра и има свој бренд, оној што бара докази станува пречка за деловниот модел.
Митот е добар затоа што им е корисен на оние што го продаваат и пријатен на оние што го купуваат. Не мора да биде точен. Мора само да звучи како на некого да му е добро.
Нашата мала, домашна фабрика за митови
И тука стигнуваме до местото каде што приказната станува лична, бидејќи ако мислите дека тоа е нешто што им се случува само на Грците, Јапонците и Американците со книгите за рецепти, еве ви вест: ние сме светска сила во производство на митови, и тоа без никаков маркетинг буџет. Народна радиност.
Мит прв: целиот свет е против нас. Ова е наш државен спорт, рамен на фудбалот и зборувањето за тоа како порано било подобро. Сите нè мразат. Западот, Истокот, соседите, соседите на соседите, ОН, Нобеловата комисија, Евровизија, дури и временската прогноза која упорно предвидува дожд за нашиот викенд. Причината, секако, е секогаш иста: бидејќи ние сме тоа што сме, а нив им пречи тоа што сме, затоа што тие се тоа што се. Тој аргумент е совршен бидејќи е непобитен: не може да се оспори, бидејќи не тврди ништо. Како хороскоп, само со повеќе историја.
Реалноста е подосадна и болна: поголемиот дел од светот воопшто не размислува за нас. Не нè мразат, не бегаат од нас, не подготвуваат заговор во некоја визба во Брисел. Не ги интересираме толку. Нашиот проблем со светот е ист како проблемот на човекот кој во кафеана мисли дека целиот локал зборува за него, и потоа започнува кавга со реченицата: „Мене нешто ми рече?“
Мит втор: ние сме најстариот народ на светот. Винчанското писмо е, секако, претходник на сè, српскиот е мајка на санскритот, а Адам и Ева, ако добро се погледне, разговарале на екавица. Не се сомневам во искрениот занес на човекот кој го зборува ова, но кога ќе се провери, тоа е исто што и Соген Като на Њуман: секогаш се наоѓа некој кој е „сигурно постар отколку што пишува во хартиите“, а хартии нема, бидејќи, погодувате, се „уништени“ во заговор против нас. Митот за староста на народот е мит за староста на пензија: колку е некој постар, толку помалку се проверуваат неговите податоци. (Народот и јазикот се земени само како пример. Истите митови ги има и во Бугарија, Хрватска, Македонија, Романија… изберете сами).
Мит трет: домашното е поздраво. Сланина, кајмак, ракија, свинска маст и пет кафиња претпладне, бидејќи „дедо ми живееше деведесет години“. Тука е истата логика како кај сините зони, само брошурата е напишана на наш јазик: не се гледа колку дедовци умреле на педесет и осум години, туку само оној еден кој преживеал и сега служи како доказ за целата теза. Статистиката вели дека во Србија во просек се живее неколку години пократко отколку во Европската Унија. Но, кој ќе ѝ верува на статистиката кога имаме дедо?
Мит четврти: вакцини, рамна Земја и „јас сум читал“. Не морам посебно да ја објаснувам таа галерија, вие ја познавате. Таа се случува на сите јазици и на сите континенти, и секогаш е иста: некој не разбира како нешто функционира, ќе се уплаши, па стравот го прогласува за знаење. Резултатот кај нас беше епидемија на мали сипаници пред неколку години, болест за која секое дете во развиениот свет добива инјекција и заборава на неа. Кај нас децата поради тоа завршија во болници, а некои и полошо. Митот не беше безопасен. Митот има жртви, само не ги прикажува во брошурата.
Што му прави митот на мозокот на една земја
И сега доаѓаме до вистинското прашање: не е проблем што веруваме во глупости. Сите сме поверувале во нешто бидејќи тоа ни одговарало. Проблемот е кога општеството ќе го изгуби механизмот за поправка.
Критичкото размислување е мускул, а не вродена особина. Работи само ако го вежбате: ако се навикнете да го проверите изворот, да прашате „од каде знаеш?“, да прифатите дека сте згрешиле кога доказот вели поинаку. Општество кое со децении гради идентитет на митови не го вежба тој мускул. Напротив, го казнува. Оној што прашува „а каде се доказите“ бива прогласен за предавник, странски платеник, разгален, „премногу паметен“. А колку подолго мускулот не се користи, толку потешко е повторно да се употреби.
А демократијата, ако сте заборавиле, не е ритуал во кој еднаш на неколку години фрлате ливче во кутија. Демократијата е систем на одлучување врз основа на информации. Ако информациите се митови, тогаш и одлуките се митови. Можете да гласате колку сакате, но гласате за приказна, а не за реалност. Тоа е како да избираш лекар според тоа колку убаво зборува, а не според тоа дали некогаш излекувал некого. На краткорочен план можеби функционира. Долгорочно, завршуваш како Соген Като: мумифициран во стан, додека семејството и понатаму ја прима пензијата.
И тоа е вистинското опасно место. Општество кое се навикнало митот да важи повеќе од доказот е совршена жртва за секој што сака да му продаде нов мит. Политичар кој вели „сите се против нас, а јас ќе ве бранам од сите“ го користи истиот трик како и гуруто за сини зони: нуди топла, пријатна приказна во замена за да не прашувате за докази. А доказите ѕиркаат и главно го велат истото – дека некој во меѓувреме примал пензија за мртовец.
Затоа, следниот пат кога некој ќе се обиде да ви објасни дека она што сака да биде вистина е всушност вистина, прашајте го само едно: каде се документите и доказите? Ако ви каже дека тоа прашање е напад врз народот, врз традицијата, врз здравјето или врз вашите предци – знаете дека сте го погодиле вистинското место.
Тогаш е најпаметно да го оставите да се расправа сам со себе. Расправијата со будала околу уверувањата нема да го промени неговото мислење, а вам ќе ви го одземе времето што сте можеле да го потрошите попаметно.
Специјално за ЦИВИЛ МЕДИА | Сите права се задржани.
Наслов на оригиналот: Plave zone, ravna Zemlja i ceo svet protiv nas: kad mit postane državna politika
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
