„Литванија е во наjдиверзивен момент во историјата, од повторното воспоставување на независноста во раните 1990-ти, и ова е извор на одредени тензии. Но во овој момент, верувам дека успеавме да ги надминеме голем дел од нив. Сакам да кажам дека ниедно општество и ниедна земја не поминува низ идеални времиња и во сите општества и земји постојат некои проблеми, има некои прашања и тие треба да се решаваат секојдневно“, изјави Константинас Андријаускас, универзитетски професор на Универзитетот Вилнус, Литванија во интервјуто за ЦивилМедиа, во Неделата на човекови права.
ЦивилМедиа со професорот Андријаускас разговараше непосредно пред одржувањето на конференцијата „Одбрана на демократијата и човековите права“, што се одржа на 12 декември 2024, Скопје, во организација на ЦИВИЛ во соработка со МЕДИА ДИАЛОГ / Y4M ( Северна Рајна Вестфалија, Германија). Во интервјуто Андријаускас зборуваше за состојбата на човековите права и слободи, иднината на демократијата и проблемите со кои се соочува ви за ви подемот на авторитаризмот. Андријаускас ја истакна потребата од одбрана на демократските вредности, затоа што и нападот на Русија кон Украина, но и кон демократијата, е монитвиран од истите – за нивно крајно уништување.
„Она што треба да се има на ум, сепак, е дека ако сериозно се размислува за просперитетната и мирна иднина на една земја, треба да се акцентира на социјалните односи и социјалната доверба, тоа е она што сè уште ни недостига како постсоцијалистички земји, мојата и вашата земја вклучително, но сè уште треба да го градиме ден по ден, постојано.
Што се однесува до демократските и авторитарни земји, она што јас го гледам во актуелната ситуација е дека сме во трка на либералните демократии. Тие земји кои ги вреднуваат човековите права, кои ја ценат човековата достојност, што е неразделен концепт во овој контекст, од една страна и земјите кои се престапници на тие права, кои немаат доволно почитување, па дури и не зборувам за остатокот, но немаат доволно почитување кон сопствените граѓани и сопствениот народ.
Тврдам дека сме во трка и кога сме во одбрана од впечатокот што го добив од Форумот во Вилнус „Иднината на демократијата“, имаше одреден впечаток на паритет, што е интересно ако се разгледа фактот дека ние како демократии во моментов имаме многу проблеми. Тоа е многу очигледно во секоја земја, било во Европа, било преку Атлантикот или во Источна Азија. Она што треба да го запомнеме е дека авторитарните актери исто така се во таа фаза и имаат многу проблеми, големи проблеми, екстремно многу проблеми, што беше многу јасно прикажано.
Мора да ги браниме нашите принципи, тоа е клучно, но истовремено мораме да работиме со соодветните општества во тие (авторитарни) земји.
Силно тврдам и ова е малку проблематично затоа што авторитарните режими немаат резервација за да се обидат да влијаат на нас. Зошто ние би имале резервации за да влијаеме на нивните општества? Ова е нешто што треба да го правиме како бранители на човекови права. Не можеме да бидеме бранители на човекови права само во нашето општество и да ги занемариме злоупотребите на човековите права во Русија, на пример, во Кина и во многу други земји. Тоа би било несоодветно и неблагодарно и ова е нешто што силно верувам дека мораме да го правиме ако сакаме да влијаеме на ситуацијата не само дефанзивно, така да се каже. Не станува збор за да бидеме офанзивни, туку за да бидеме доследни во нашите принципи.
Да, ова би била мојата желба да изразам оваа генерална мисла дека играта не е изгубена, дека авторитарните системи имаат огромен број проблеми, но во исто време тие во моментот беа доволно добри и ефективни за да ги сокријат своите слабости. Така што, она што треба да го правиме во овие околности е да се посветиме на она што не направи не само економски и политички, туку и морално силни. Консистентноста на човековите права е клучниот принцип кој ги поддржува сите тие принципи. И на крај, тоа е основата на нашата нормативна агенда не само во светот туку и во постојаното секојдневно комуницирање со нашите општества и со соодветните членови на нив.
Јас сум сигурно загрижен за развојот на работите во оваа насока, но истовремено останувам оптимист. Разбирам дека треба да се направи притисок за да се создадат успешни приказни кои се неопходни во нашето време, дека има јасен недостиг на лидерство, вклучително и морално лидерство меѓу западните либерални демократии. Јас би го сметал изборот на Доналд Трамп за манифестација на оваа тенденција. Верувам дека проблемот со Доналд Трамп, колку што сум загрижен, е токму тоа што тој ja доведува во прашање објективната вистина и тоа треба да биде основата на тоа како ние, како социјални суштества, треба да комуницираме едни со други.
Не сѐ се општествено изградени човекови права, тие се основни принципи на почитување на меѓусебните односи помеѓу луѓето, така што тоа не е нешто што го создовме бидејќи беше наметнато врз нас, туку нешто што го создадовме затоа што е најдобрата можна манифестација на тоа како луѓето треба да взаимодействуваат мирно без да предизвикуваат конфликти.
Во овој поглед сум оптимист, но бидејќи сме во оваа конкуренција и на многу начини е битка, исто така, значи дека мораме постојано да ги негураме и потврдуваме нашите морални принципи.
Во исто време, целосно се согласувам дека мора да ги зголемиме нашите одбранбени капацитети за спречување на акциите кои се обидуваат да нè изложат на насилните импулси кои сите ги имаме како луѓе. Сите ние сме подложни на тоа. Борбата против тие импулси кои се однесуваат на идентитетска политика, кои се однесуваат на желбата да се приклучиме на страната на посилниот, желбата да се приклучиме на страната на оној кој има повеќе пари, овие се импулси кои се природни за луѓето, но повторно ова е нешто што треба да го одбиваме ако сериозно размислуваме за создавање подобра иднина за нас и нашите деца.
Верувам дека една од главните поуки од падот на Русија кон хардкор авторитаризам и нејзината целосна геноцидна инвазија врз Украина е токму тоа. Мора да внимаваме на Русија и да се запрашаме што ja предизвикува најмногу и ќе откриете дека човековите права се во центарот на тоа. Во етнички и јазични термини, во однос на правата на жените, LGBTQ+ заедниците, сѐ тоа. Русија е фундаментално против тоа.
Затоа ова е причина што силно се надевам дека ќе не групира заедно од Балтикот до Западен Балкан и сѐ помеѓу, дека ќе не мобилизира кон разбирањето дека тие принципи се доволно важни за другата земја да дојде и да убие за да ги уништи тие принципи. Тие имаат многу голема и последична моќ, нешто што често пропуштаме или ги земаме како дадено, но тоа може многу лесно да ни биде одземено од непријателска сила која е доволно посветена како што е рускиот режим, и ова треба да ни даде храна за размислување дека тие принципи се навистина од највисока важност и дека тоа е токму она што нè прави толку различни од другата страна која сака да не уништи“, вели Андријаускас.
Разговорот го водеше: Џабир Дерала
Камера и монтажа: Ариан Мехмети
