САФИТ ЗЕЌИРИ
Постојат изреки кои изгледаат поетски, но во суштина содржат горчлива политичка реалност. Една од нив е: „Како тогаш и сега, како сега од тогаш и повторно!“. Едноставна по звук, но тешка по значење, коja во една реченица ја доловува целата политичка транзиција на Северна Македонија. Историја која не напредува, туку се врти; механизам кој не се реформира, туку се повторува. Оваа изрека не е само метафора за времето, туку и точна дијагноза на политичката реалност во нашата земја.
Тогаш и сега – иста сцена, различни актери, непроменето сценарио
Во три децении плурализам, земјата смени влади, коалиции, декларирани идеологии и меѓународни партнери. Но, во рамките на оваа површна промена, една вистина останува константна: политиката функционира според правилата на минатото.
Нашите институции продолжуваат да бидат повеќе партиски инструмент отколку механизам на модерната држава. Политичките партии, без оглед на јазикот што го зборуваат, работат врз основа на истите принципи на контрола, клиентелизам и недостаток на одговорност. Реформите се најавуваат, но не се спроведуваат, борбата против корупцијата се споменува, но не се запира. Во меѓувреме, граѓанинот е оставен да избира помеѓу разочарување и апатија.
Како и тогаш во раните години на транзицијата, така и денес
Политиката е терен на внатрешни битки, а не средство за служба на општеството, повторувањето на овој модел како енергија потрошена во мали војни е најјасен пример за циклусот „тогаш-сега-повторно“. Внатрешните судири, жестоката конкуренција за моќ, ненадејните распади и спојувања, напнатата реторика и недостатокот на долгорочна стратегија ги натераа граѓаните во Северна Македонија да се чувствуваат исто толку разочарани како и тогаш и сега.
Дури и кога се претставуваат нови личности или нови структури, тие брзо паѓаат во стапицата на истата стара политика фокусирана на позиција – а не на перформанси, на договор под маса – а не на транспарентност, на симболика – а не на суштина.
Така, дури и кога се генерира надеж, таа брзо бледнее затоа што политичкиот систем е посилен од политичката индивидуа. Политичките времиња се менуваат, но политичката култура останува иста.
Додека регионот се движи напред, со сите свои предизвици, Северна Македонија продолжува да биде заглавена во истите дилеми: интеграција во ЕУ која секогаш зависи од внатрешните политички кризи; компромиси наметнати однадвор, непрекинати одвнатре; слаби институции, кои само ги менуваат шефовите, а не и начинот на кој функционираат.
Културата на управување речиси и да нема еволуција, туку само политичка ротација, а не институционална трансформација, лицата се менуваат, но не и начинот на размислување. Соочени со ова, слоганот „промената дојде“ се покажува како лажен, бидејќи реалноста ни покажува дека промената дојде само на зборови, а не во пракса.
Неуспехот да се прекине циклусот „тогаш-сега-повторно“ создава последици, кога политиката се врти во истиот маѓепсан круг, граѓанинот престанува да верува. Граѓаните, повеќе од кога било досега, ја губат мотивацијата да гласаат, да се вклучат и да бараат одговорност. Ова не е едноставно последица на грешките на едната или другата партија – тоа е последица на целиот систем што не функционира.
И оваа апатија, ова повлекување од јавната сцена, има висока цена, намалување на политичкото влијание на електоратот на државно ниво. Секој пат кога гласовите паѓаат, паѓа и политичката тежина, а ова, во мултиетничка земја како Северна Македонија, е црвен аларм.
Дали има излез? Да – но не во рамките на логиката „тогаш-сега-повторно“. Циклусот може да се прекине само ако се промени самиот начин на функционирање на политиката: институции со стандарди – не со милитанти; влада која е одговорна – не таква што се објаснува само пред изборите; партии кои ја градат елитата врз основа на заслуги – не со лојалност; лидери кои ја гледаат државата – не само моќ. Граѓаните, односно гласачите се тие кои бараат перформанси – не само претставување.
Ако курсот не се промени, времето ќе продолжи да се смее на нашата политика; изреката „Како тогаш и сега, како сега од тогаш и повторно “ е предупредување, а не поезија. Нашата политика не може да продолжи да се движи во круг, граѓанинот во Северна Македонија не може да остане заробеник на истата историја што се повторува.
Време е да се излезе од овој циклус, ако не, нема да има „иднина“ – ќе има само репродукција на минатото и земјата не се гради со вртење, туку со отворање нов пат.
