Последните случаи на врсничко насилство во Скопје – нападите во населбите Аеродром и Ченто, како и прободувањето на малолетник во ООУ „25 Мај“ – повторно ја потресоа јавноста и отворија прашања за капацитетот на институциите да ги заштитат децата. Иако Министерството за внатрешни работи, обвинителството и Министерството за образование реагираа со кривични пријави, истраги и најави за законски измени, останува фактот дека државата повторно се занимава со последиците, наместо со причините.
Врсничкото насилство одамна престана да биде проблем ограничен на училишните дворови. Денес тоа се случува во паркови, на улица, во трговски центри, а сè почесто и на социјалните мрежи. Насилството повеќе не е само физички чин – тоа станува дигитален спектакл. Сцените на понижување и тепачки се снимаат со мобилни телефони, се објавуваат на интернет и се претвораат во средство за стекнување популарност и статус меѓу врсниците.
Оваа промена открива нова димензија на проблемот. Насилството не се извршува само против жртвата, туку и пред публика. Загрижувачки е што сведоците сè почесто избираат да снимаат наместо да интервенираат. Социјалната психологија го објаснува ова преку „ефектот на набљудувач“, но во дигиталната ера тој добива нова форма – насилството станува содржина што се споделува, а не настан што треба да се спречи.
Репресија без доволна превенција
По секој сериозен инцидент јавноста очекува брза реакција. Институциите најчесто одговараат со полициски акции, кривични пријави и најави за построги санкции. Министерството за образование најави и законски измени со кои би се вовеле парични казни за родители чии деца учествуваат во сериозни случаи на насилство.
Но бројни психолози, педагози и социјални работници предупредуваат дека казнената политика сама по себе не може да го реши проблемот. Санкциите можат да бидат дел од решението, но не и негова замена. Без рана превенција, психолошка поддршка и работа со семејствата, секоја нова казна ќе остане реакција на веќе направена штета.
Посебен проблем претставува недостигот од стручни служби во училиштата. Во многу училишта еден психолог или педагог работи со неколку стотици ученици, што практично го оневозможува навременото препознавање на ризичното однесување. Дополнително, соработката меѓу училиштата, центрите за социјална работа, полицијата и здравствените установи најчесто започнува дури по сериозен инцидент.
Експертите предупредуваат дека агресивното однесување кај младите ретко е изолиран проблем. Најчесто станува збор за комбинација од семејни, социјални и психолошки фактори.
Недостигот од јасни граници, нарушената комуникација во семејството, занемарувањето, прекумерната заштита или изложеноста на насилство можат да придонесат децата да ја користат агресијата како средство за решавање конфликти.
Емпатијата не се развива преку казни, туку преку секојдневни односи. Кога родителите ги оправдуваат постапките на своите деца или ги спасуваат од последиците, тие несвесно го охрабруваат повторувањето на истото однесување.
Сајбер-насилството
Во последната деценија физичкото насилство доби нова дигитална димензија. Навредите, заканите, ширењето фотографии и видеа без согласност, како и организираното онлајн вознемирување, оставаат долгорочни последици врз менталното здравје на младите. За разлика од традиционалното насилство, сајбер-насилството не завршува кога ќе заврши училишниот ден. Интернетот овозможува понижувањето да продолжи 24 часа дневно, а снимките и фотографиите да останат достапни со години.
Токму затоа сè повеќе експерти препорачуваат дигиталната писменост да стане задолжителен дел од образовниот процес, при што учениците ќе учат не само како безбедно да користат интернет, туку и како да препознаат сајбер-насилство, говор на омраза и дигитална манипулација.
Македонија не е изолиран случај
Податоците покажуваат дека врсничкото насилство претставува глобален предизвик.
Според УНИЦЕФ, околу 23 проценти од младите на возраст од 13 до 15 години во Северна Македонија изјавиле дека биле жртви на врсничко насилство. Истражувањето HBSC дополнително покажува дека сајбер-насилството е во пораст, особено по пандемијата, кога користењето на дигиталните платформи значително се зголеми.
Овие бројки покажуваат дека земјата не се соочува со изолиран феномен, туку со дел од поширок европски и светски тренд. Разликата е во тоа како различните држави одлучуваат да одговорат.
Што покажуваат европските искуства?
Финска, Норвешка и Шведска веќе со години покажуваат дека најдобрите резултати се постигнуваат преку превенција, а не преку репресија.
Финската програма KiVa ги обучува учениците како да препознаат и спречат насилство, при што посебен акцент се става на улогата на сведоците. Норвешката програма Olweus комбинира јасни правила, силна вклученост на родителите и континуирана работа со наставниците. Во Шведска секое училиште има законска обврска да изработува планови за превенција и активно да ги вклучува учениците во нивната подготовка.
Заеднички именител на овие модели не се построгите казни, туку развојот на доверба, емпатија, емоционална писменост и рана интервенција.
Од реакција кон системска превенција
Сè погласно се поставува прашањето дали Северна Македонија треба да продолжи да реагира по секој нов инцидент или конечно да воспостави национален систем за превенција.
Таков пристап би подразбирал повеќе психолози и педагози во училиштата, задолжителни програми за социјално-емоционално учење, дигитална писменост, механизми за анонимно пријавување, подобра координација меѓу институциите и континуирана поддршка за родителите.
Истовремено, неопходно е државата редовно да објавува податоци за врсничкото и сајбер-насилството и да ги оценува сопствените политики врз основа на резултати, а не само врз бројот на поднесени пријави.
Врсничкото насилство не е само безбедносен или образовен проблем. Тоа претставува показател за состојбата на целото општество – од семејството и училиштето до институциите и дигиталната средина во која растат младите.
Последните случаи покажуваат дека реакцијата на институциите е неопходна, но недоволна. Вистинскиот предизвик е создавање систем што ќе ги препознава ризиците навреме, ќе ги поддржува жртвите, ќе работи со сторителите и ќе инвестира во превенција наместо постојано да ги санира последиците.
Доколку фокусот остане само на репресивните мерки, секој нов инцидент ќе биде повод за уште една јавна осуда. Доколку, пак, државата се насочи кон системска превенција, емоционално образование и партнерство меѓу училиштата, семејствата и институциите, постои реална можност врсничкото насилство да се намалува, наместо да станува сè почеста вест во јавноста.
Б. Јордановска
