Олександар Левченко
18 октомври 2026 година
Вашингтон се обидува да ги искористи енергетските аранжмани како алатка за ставање крај на војната, но ублажувањето на притисокот врз Русија и наметнувањето барања кон Кијив би можело да ја поткопа сопствената преговарачка позиција на Западот. За Украина, прашањето дали Европа е подготвена да го компензира можното намалување на поддршката од САД станува сè поважно.
Наводниот аранжман на администрацијата на Трамп за снабдување на светските пазари со руско дизел гориво обезбеди дополнителни докази за разликите помеѓу Вашингтон и Кијив околу тоа како да се стави крај на руско-украинската војна. Според извештаите објавени по разговорите меѓу украинската и американската делегација во Мајами на 9 октомври, пратениците на Трамп, Стив Виткоф и Џаред Кушнер, ѝ рекле на украинската страна дека договорот за испорака на 2,25 милиони барели руски дизел би можел да помогне Москва да се врати на преговарачката маса. Украинските претставници со скептицизам гледале на овој аргумент.
Според Фајненшл Тајмс, претставниците на САД исто така им пристапиле на Кијив и на европските главни градови, повикувајќи ги да ги запрат нападите врз руските рафинерии за нафта. Весникот објави дека предупредувањата на Вашингтон ја вклучувале можноста за ограничување на споделувањето разузнавачки информации и блокирање на механизмите што се користат за набавка на американско оружје за Украина.
Доколку овие извештаи целосно се потврдат, прашањето би значело многу повеќе од дипломатски спор околу поединечни воени операции. Таквиот пристап би претставувал обид на Вашингтон да го промени преговарачкото однесување на Кијив преку користење на ресурси од кои во голема мера зависат одбранбените способности на Украина како лост за притисок.
Енергетско примирје: Различни услови за секоја страна
На 9 октомври, по телефонскиот разговор со Владимир Путин, Трамп најави аранжман наменет да го олесни снабдувањето на светските пазари со руско дизел гориво. Според извештаите, американската администрација привремено ги ублажила ограничувањата поврзани со руското гориво. На 11 октомври, американскиот претседател најави и „енергетско примирје“ меѓу Украина и Русија, тврдејќи дека двете страни се согласиле да ги запрат релевантните напади.
Основното прашање, сепак, е што точно опфаќа аранжманот. Ако неговата примарна цел е да ги запре нападите врз рафинериите за нафта, тоа не го штити целиот енергетски систем, вклучувајќи ги електраните, трафостаниците, топлинските мрежи и другата критична инфраструктура. Ограниченото запирање на нападите врз една категорија објекти затоа не е еквивалентно на сеопфатно енергетско примирје.
Украинскиот претседател Володимир Зеленски првично изјави дека американското соопштение го изненадило Кијив. Во исто време, Украина изрази подготвеност да поддржи заемно запирање на нападите, под услов Русија навистина да се согласи на аранжманот и да ги почитува своите обврски.
Кијив, исто така, ја истакна структурната нерамнотежа во предложените услови. Русија има значително поголема мрежа на нафтени рафинерии, додека украинскиот капацитет за рафинирање претрпе сериозни штети од руските напади. Во вакви околности, забраната формулирана под идентични услови би можела да има различни економски и воени последици за двете страни.
Подоцнежните случувања фрлија сомнеж врз ефективноста на најавената иницијатива. Според Зеленски, руските сили нападнале шест украински енергетски капацитети во рок од 24 часа по најавата на Трамп. По разговорот со украинскиот претседател, германскиот канцелар Фридрих Мерц ја повика Москва да се согласи на прекин на нападите врз енергетската инфраструктура.
Во текот на ноќта на 13 октомври, според Зеленски, пет руски балистички ракети погодиле цивилна инфраструктура во украинскиот главен град. Претседателот, исто така, го привлече вниманието на отсуството на предупредување од американска страна за заканата од напади со балистички ракети.
Овие инциденти покренуваат прашање кое оди далеку надвор од енергетската политика: дали аранжманот може да послужи како ефективен инструмент за завршување на војната доколку му недостигаат јасно дефинирани обврски, механизам за мониторинг и одредени последици за прекршувањата? Без овие елементи, примирјето ризикува да се претвори во политичка декларација која ги ограничува дејствијата на едната страна без да наметне еквивалентни ограничувања за другата.
Изборите во Украина како дополнителен лост за притисок
Друг извор на тензии е барањето на Трамп Украина да одржи претседателски избори, позиција која јавно ја поддржа Илон Маск.
Високата претставничка на ЕУ за надворешна политика и безбедност Каја Калас изјави дека изборите во Украина би се одржале доколку се изврши доволен притисок врз Русија за да се принуди да ја заврши војната. Европската комесарка за проширување Марта Кос, пак, нагласи дека Украина е суверена држава и мора самата да ја одреди својата политичка иднина.
Проблемот не е самото прашање за избори, туку условите под кои тие би можеле да се одржат. Организирањето на национално гласање за време на војна бара безбедносни гаранции, значајно учество на воениот персонал и граѓаните кои живеат во странство, како и соодветен пристап до изборните процедури за луѓето во областите на линијата на фронтот.
Зеленски рече дека е подготвен да одржи избори доколку Русија се согласи на целосен прекин на огнот од 60 дена. Според проценките цитирани во медиумските извештаи, Москва, за разлика од тоа, посочила дека би била подготвена да го прекине огнот само на еден ден – на самиот ден на гласањето. Ваквиот предлог не би ги создал неопходните услови за безбедна изборна кампања.
Руските напади со ракети и беспилотни летала претставуваат закана за секој регион на Украина. Во услови на постојана опасност, организирањето на масовни собири, предизборни митинзи и други форми на отворена политичка конкуренција би било значително потешко.
Украина има сериозни внатрешни политички поделби и Зеленски има противници кои ги критикуваат неговите одлуки и перформансите на владата. Сепак, тоа не значи дека украинското општество би ги прифатило тајмингот и условите за промена на власта кои би се одредувале однадвор. Барањата на Вашингтон, доколку се придружени со притисок врз Кијив, но не и со соодветни обврски од Москва, би можеле да се сфатат како мешање во суверените одлуки на земја која се брани од агресија.
Ваквата политика носи и дипломатски ризици за американската администрација. Обидот да се постигне брз политички резултат преку притисок врз раководството на Украина можеби нема да го доближи мирот. Наместо тоа, би можело да ја продлабочи недовербата кон Вашингтон меѓу украинското општество и неговите европски партнери.
Руските приходи од нафта и противречностите на политиката на санкции
Економските импликации на дизел аранжманот не се помалку важни од неговиот дипломатски контекст.
Зголемените глобални цени на нафтените деривати, поттикнати од војната на Блискиот Исток и прекините во снабдувањето, ја зголемија важноста на алтернативните извори на гориво. Во вакви услови, Вашингтон би можел да го оправда враќањето на рускиот дизел на светските пазари како неопходна мерка за стабилизирање на понудата и ограничување на цените. Меѓутоа, економската оправданост на таквата одлука не треба да се оценува само преку нејзиното краткорочно влијание на пазарот.
Рускиот нафтен сектор останува еден од главните извори на приходи за државниот буџет и за финансирање на воените трошоци на Кремљ. Затоа, ублажувањето на ограничувањата за извоз на нафтени деривати би можело да го зголеми финансискиот капацитет на Москва, во зависност од обемот на понудата, вистинските продажни цени, логистичките трошоци и конкретните санкции кои се суспендирани.
Во исто време, украинските напади врз руските рафинерии за нафта се еден од начините за зголемување на економската цена на војната за Кремљ. Нивното влијание се протега надвор од физичката штета на објектите: нападите можат да го попречат производството, да ги зголемат трошоците за поправка и заштита на инфраструктурата и да го искомплицираат снабдувањето со гориво на домашниот пазар.
Сепак, директното влијание на овие напади врз глобалните цени не треба да се преценува. Динамиката на пазарот на нафта зависи од многу поширок опсег на фактори, вклучувајќи ја глобалната побарувачка, поморскиот транспорт, обемот на производство и геополитичките ризици. Доколку сегашниот раст на цените на дизелот е првенствено поттикнат од кризата на Блискиот Исток, ублажувањето на ограничувањата на рускиот извоз би можело да се гледа како краткорочен начин за зголемување на понудата. Но, во исто време, тоа би го ослабело економскиот притисок што западните земји се обидоа да го задржат врз Русија.
Токму тука се појавува стратешката противречност во американскиот пристап. Вашингтон можеби се обидува да ги стабилизира енергетските пазари, да ја врати Русија на преговарачка маса и истовремено да ја заврши војната. Но, ако економските отстапки за Москва не се придружени со проверливи воени и политички обврски, Кремљ ќе има корист пред да се постигне каков било траен мир.
Ова прашање има и домашна американска димензија. Според извештаите објавени на 11 октомври, седум сенатори од Републиканската и Демократската партија ја повикаа администрацијата на Трамп да го повлече овластувањето за увоз на руски дизел. Тие се повикаа на забраната за увоз на руска енергија воведена според американското законодавство во 2022 година и ја доведоа во прашање легалноста на одлуката на администрацијата, како и тоа дали биле следени соодветните процедури за консултации со Конгресот.
Доколку овие правни забелешки се покажат како основани, спорот би можел да се прошири надвор од надворешната политика и да стане прашање за поделбата на власта меѓу претседателската администрација и Конгресот. Ова е важно и за Украина: долгорочната предвидливост на политиката на санкции на САД е еден од факторите на кои Кијив се потпира кога ги проценува перспективите за економско слабеење на Русија.
Старлинк и ризиците од зависност од приватна инфраструктура
Друг потенцијален извор на ранливост за Украина е нејзиното потпирање на Старлинк, сателитскиот комуникациски систем управуван од SpaceX на Илон Маск, за воени комуникации.
Во позадина на влошените односи меѓу Трамп и Зеленски, се поставува прашањето дали политичките тензии би можеле да влијаат врз пристапот на Украина до оваа инфраструктура. Јавната поддршка на Маск за критиките на Трамп кон украинскиот претседател ги зголеми стравувањата во Кијив, иако тоа само по себе не покажува дека е донесена каква било одлука за ограничување на услугата.
За Украина, ризикот се протега надвор од можниот прекин на комуникациите. Тоа нагласува поширок проблем: критично важните воени способности може да зависат од одлуки донесени од приватна компанија која работи во политичкото опкружување на земја-партнер.
Доколку се ограничи пристапот до Старлинк, последиците би зависеле од обемот и времетраењето на ограничувањата, достапноста на алтернативни системи и способноста на украинските сили брзо да се префрлат на други комуникациски технологии. Сепак, самата можност за такво сценарио ја нагласува потребата за диверзификација на комуникациите, развој на европски сателитски капацитети и воспоставување резервни системи за воена команда и контрола.
За Европа, ова е исто така прашање на стратешка автономија. Доколку европските земји имаат намера да ѝ дадат долгорочна поддршка на Украина, тие мора да ги намалат критичните зависности што би можеле да станат инструменти за политички притисок.
Може ли Вашингтон да обезбеди мир под условите на Москва?
Земени заедно, овие случувања создаваат тешка стратешка ситуација за Кијив. Русија има можност да бара ослободување од економскиот притисок, додека Украина се соочува со барања за ограничување на одредени воени операции, несигурност околу американската воена помош и надворешен притисок во врска со прашањето за избори.
Доколку администрацијата на Трамп им даде приоритет на брзите договори без да бара проверливи отстапки од Москва, резултатот би можел да биде не траен крај на војната, туку привремено намалување на интензитетот на непријателствата под услови поповолни за Русија. Ваквото сценарио би создало ризик дека Русија би можела да ја обнови својата воена моќ за време на паузата и повторно да го ескалира конфликтот во иднина.
За Кијив, главната задача останува да ги зачува своите одбранбени способности и меѓународната поддршка, а истовремено да се осигура дека преговарачкиот процес нема да ја лиши Украина од способноста да се брани. Ова не исклучува компромиси, но бара секој договор да вклучува реципрочни обврски, механизми за мониторинг и последици за прекршувањата.
Европа има потенцијал да одигра одлучувачка улога во одржувањето на оваа позиција. Меѓутоа, за да го стори тоа, таа мора да оди подалеку од политичката солидарност и да преземе конкретни активности во однос на одбраната, енергијата, санкциите и стратешката инфраструктура.
Домашната американска политика исто така ќе биде важна. Среднорочните избори во САД закажани за 3 ноември би можеле да влијаат врз рамнотежата на моќта во Вашингтон и врз способноста на администрацијата да ги спроведува своите политики без значителен отпор од законодавците. Сепак, импликациите за Украина ќе зависат од изборните резултати, последователните одлуки на Конгресот и сопствената позиција на претседателот.
Главното прашање не е кој западен лидер ќе претрпи политички загуби, туку дали САД и Европа можат да развијат координирана стратегија која ќе ја комбинира дипломатијата со опипливи лостови на влијание врз Кремљ.
Доколку економските отстапки за Русија им претходат на нејзините воени и политички обврски, преговарачкиот процес ризикува да ја ослабне позицијата на Украина без да обезбеди траен мир. Меѓутоа, доколку европските партнери можат да го задржат притисокот од санкциите, да го прошират одбранбеното производство и да гарантираат долгорочна помош за Кијив, способноста на Москва да диктира услови ќе биде ограничена.
Трајниот мир не зависи од тоа колку брзо ќе се склучи договорот, туку од тоа дали ќе му даде на агресорот посилни стимулации да ја заврши војната отколку да ја продолжи по кратка пауза. Ова треба да биде критериумот за оценување како на дизел аранжманот на Вашингтон со Москва, така и на сите последователни иницијативи насочени кон обезбедување прекин на огнот.
Олександар Левченко е украински дипломат, независен аналитичар и професор на Државниот даночен универзитет во Украина. Тој служел како амбасадор на Украина во Хрватска и Босна и Херцеговина (2010–2017) и како конзул во Сојузна Република Југославија (1993–1997). За време на војната, тој има напишано околу 5.000 написи за руската агресија врз Украина за онлајн медиуми во девет земји.
Напишано за CIVIL Today.
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
