Неповолното мислење на Државниот завод за ревизија за работењето на Државна изборна комисија во 2024 година не е само техничка забелешка за сметководствени пропусти – тоа е сигнал за подлабоки, системски проблеми во институцијата која треба да гарантира фер и кредибилен изборен процес.
Во година во која се одржаа претседателски и парламентарни избори, ревизорите констатираат дека финансиските извештаи „не ја прикажуваат вистинито и објективно“ состојбата и дека значаен дел од активностите не биле во согласност со законите.
На прв поглед, дел од наодите изгледаат како административни слабости: нецелосен попис, недостасувачка документација, неажурирани евиденции. Но кога ќе се поврзат, тие создаваат слика на институција со нарушени основни контролни механизми.
Пописот на имот – една од клучните алатки за финансиска контрола – е спроведен делумно и без суштински елементи. Недвижности не се проценети, дел од средствата не се евидентирани, а пописните листи не содржат ни вредносни податоци.
Дополнително, ДИК функционирала без генерален секретар речиси четири години – позиција која е клучна за координација на администрацијата и законитоста на процесите. Оваа празнина не е само кадровски проблем, туку и институционален вакуум.
Еден од најчувствителните делови од извештајот се однесува на распределбата на средствата за изборите. Наместо законски утврдениот сооднос (две третини за изборна администрација, една третина за политичко рекламирање), буџетот бил планиран и делумно реализиран поинаку.
Резултат – прелевање на околу 129 милиони денари кон платено политичко рекламирање.
Во политички контекст, ова отвора дилема – дали ваквата распределба индиректно влијае врз рамноправноста на изборната трка, имајќи предвид дека токму рекламирањето е клучна алатка за видливост на политичките субјекти.
Ревизијата нотира дека значителен дел од општинските изборни комисии доставувале некомплетни извештаи без фискални сметки, без формулари за присуство и без записници за усвојување.
Истовремено, исплатите кон изборната администрација се вршеле врз основа на ваква нецелосна документација, а пресметките се правеле рачно – во Excel табели.
Дополнителен проблем е начинот на кој се трошат јавните средства преку набавки. Ревизорите утврдиле дека се вршени набавки без јавна постапка, дел од постапките биле со преговарање без оглас, а набавката на софтвер за изборни резултати била со нејасни спецификации и без почитување на процедурите.
Дополнителен товар врз финансиската стабилност на Државна изборна комисија претставуваат и активните судски постапки, кои отвораат нов слој на неизвесност околу идните обврски на институцијата.
Заклучно со крајот на 2024 година, ДИК се јавува како тужител во 13 судски спорови против едно правно лице, со цел поврат на околу три милиони денари средства за кои се смета дека се стекнати без правен основ. Но, паралелно, Комисијата е и на спротивната страна во 12 постапки, каде што се соочува со побарувања од вработени и компании.
Дел од тужбите се однесуваат на неисплатени права од работен однос, во вредност од околу 694 илјади денари, додека останатите се по основ на неисплатени долгови кон правни лица, кои достигнуваат речиси два милиони денари.
И покрај значењето на изборниот процес, ДИК со години нема сопствен магацин за изборен материјал. Материјалите и опремата, вклучително и биометриските уреди, се чуваат во изнајмени или привремени простори, често несоодветни.
Со пополнети само 32% од систематизираните работни места, институцијата работи со сериозен кадровски дефицит. Според ДЗР последиците се прекувремена работа над законските лимити, зголемени трошоци, намалена контрола и зголемен ризик од грешки.
Најзагрижувачкиот дел од извештајот е континуитетот на слабостите. Речиси идентични забелешки биле нотирани и во ревизијата за 2019 година. Од девет препораки пред 7 години само една е целосно спроведена, четири остануваат нереализирани.
Иако ревизорскиот извештај не оценува директно изборни резултати, неговите наоди имаат поширока тежина. Финансиското работење, транспарентноста и институционалниот капацитет се дел од основата врз која се гради довербата во изборниот процес. Кога токму институцијата што ги организира изборите функционира со вакви слабости, прашањето повеќе не е само техничко – туку политичко.
ДЗР во Ревизорскиот извештај препорачува итни мерки за подобрување на финансиската дисциплина, целосно почитување на законите и зајакнување на внатрешните контроли.
Б. Јордановска
