Етничкиот Србин Драган Николиќ работеше две децении во косовската полиција пред да поднесе оставка во ноември 2022 година, откако партијата Српска листа поддржана од Белград ги повика сите етнички Срби да ги напуштат косовските институции поради спорот со Приштина за регистарските таблички.
Сега возач во косовското Министерство за заедници и враќање, тој жали за одлуката за која рече дека ја донел под притисок и се надева дека еден ден ќе се врати на својата претходна работа, одржувајќи го законот и редот.
„Веста дека моравме да ги напуштиме институциите длабоко ме погоди. Сè уште не можам да се помирам со тоа“, изјави Николиќ, кој е од Лепосавиќ во северно Косово, за РСЕ оваа недела.
Тој рече дека е еден од многуте косовски Срби кои се надеваат дека ќе го вратат часовникот наназад на нивните кариери, опишувајќи се себеси и другите како „жртви на притисоци и нечија политика“.
Кога Приштина кон крајот на 2022 година почна да го спроведува законот според кој сите автомобили регистрирани на Косово мора да имаат косовски регистарски таблички, влијателната партија Српска листа започна политичка бура, повикувајќи ги етничките Срби да ги напуштат своите работни места и да предизвика она што ќе стане најголемата криза во регионот во години.
Како што зовриваа тензиите, српскиот претседател Александар Вучиќ, популист за кого експертите велат дека копнее да создаде Голема Србија што го вклучува северот на Косово, нареди неколку илјади војници на границата токму во моментот кога САД и Европа беа заглавени со руската инвазија од целосни размери врз Украина.
Ако Вучиќ се надеваше дека ќе предизвика бунт што ќе му овозможи да го врати северно Косово, провинција на Србија до нејзината независност во 2008 година, тој погрешно пресмета. Косовскиот премиер Албин Курти ги искористи масовните оставки на етничките Срби за да ги пополни работните места со етнички Албанци и да ги растури преостанатите српски институции кои му даваа моќ на Белград во неговата поранешна покраина.
На 13 септември, Вучиќ побара Косово повторно да ги вработи етничките Срби кои ќе се откажат од владините институции, како што се полицијата и судството, и да одржи регионални избори. Тоа беше дел од пакетот барања со цел да се постигне напредок во разговорите за нормализирање на односите. Србија не ја признава независноста на Косово.
Две години откако неговиот живот беше вознемирен од коцката на Белград, Николиќ сега се чувствува „изневерен и измамен“.
Враќање на работа?
Топката сега е на теренот на Косово, а локалните Срби можеби нема да можат да го вратат часовникот назад.
Кабинетот на Курти одби да ги коментира барањата на Вучиќ. Претседателот на косовскиот парламент, Глаук Коњуфца, член на партијата на Курти, Ветевендосје, на 16 септември им рече на новинарите дека масовното повторно вработување на оние што ќе се откажат би било неуставно.
Во меѓувреме, косовската министерка за надворешни работи Доника Гервала гледа тројански коњ во предлогот на Вучиќ, тврдејќи дека српскиот лидер се обидува да ги „инструментализира“ етничките Срби во Косово.
Европската унија, која ги олеснува разговорите меѓу Белград и Приштина, рече дека би сакала да ги види стотиците етнички Срби кои ги напуштија своите работни места во знак на протест да се вратат на работа.
„ЕУ постојано повикува Белград да ја охрабри Приштина да овозможи реинтеграција на косовските Срби“, рече Петер Стано, портпарол на шефот за надворешна политика на ЕУ, Жозеп Борел, во е-пошта одговор за РСЕ.
„Ја поздравуваме подготвеноста изразена од претседателот Вучиќ да продолжи со ангажманот во дијалогот олеснет од ЕУ“, додаде тој.
Кога ги контактираше РСЕ, косовското Министерство за внатрешни работи и косовската полиција одбија да го коментираат прашањето за реинтеграција на етничките Срби кои се откажаа.
Косовскиот обвинителен совет (КЗК) изјави за РСЕ дека ќе ги разгледа барањата на етничките Срби да се вратат на работа, но додаде дека досега не добил никакви барања од поранешните обвинители.
Во својот одговор за РСЕ, Косовскиот судски совет рече дека реинтеграцијата „ќе се испита кога [советот] ќе оцени дека е вистинско време“ и „според утврдената процедура за такви ситуации“.
Дури и да имаше политичка волја, можеби немаше лесен начин.
Поранешниот потпретседател на Уставниот суд, Кадри Криезиу, за РСЕ изјави дека реинтеграцијата на Србите во косовските институции ќе биде можна, но не и автоматска.
Што се однесува до повторното приклучување на полицијата, тој рече дека има правни пречки.
„Оние кои ќе дадат отказ од полицијата не можат да се вратат. Само во случаи кога некој е болен или има семејни проблеми… во спротивно, тие не можат да се вратат“, рече Криезиу.
Астрит Колај од Косовскиот институт за правда рече дека полицајците како Николиќ не можат автоматски да се вратат на старото работно место, но можат легално да аплицираат за отворена позиција.
Ситуацијата е поинаква со судиите и обвинителите, рече Криезиу, бидејќи нивните оставки не се формализирани и на тој начин релевантните институции би можеле да соработуваат по нивното враќање.
Колај рече дека реинтеграцијата на судиите и обвинителите „би било еден вид гест на добра волја, што ќе покаже дека Република Косово е праведна и еднаква за сите нејзини граѓани“.
Истиснување на српските институции
Етничките Срби во северно Косово со децении се водени од Белград и неговите паралелни структури во регионот, вклучувајќи ги српските банки, пензискиот систем и бенефициите за невработеност. Како резултат на тоа, областа често се претвора во жариште на тензии кога тие структури се загрозени.
Оваа година, владата на Курти презеде неколку чекори за растурање на тие паралелни структури во обид да го прошири авторитетот на Приштина на север колку што е можно повеќе. Неговата влада, исто така, ја укина српската валута, динарот, во кој многу Срби ги добиваа своите плати или пензии, заменувајќи ја со евро.
Додека интеграцијата на етничките Срби во косовските институции е дел од договорите меѓу Приштина и Белград, западните влади го критикуваа Курти за тајмингот на тие чекори со тензиите кои сè уште се високи.
Говорејќи за РСЕ на 16 септември, портпаролот на Стејт департментот ги повика двете страни да се однесуваат одговорно.
„Повторно ги повикуваме Србија и Косово да се воздржат од понатамошна ескалаторна реторика, некоординирани дејства или законски акти кои се спротивни на нормализацијата на нивните односи или ја загрозуваат стабилноста и безбедноста“, рече портпаролот.
Бранимир Стојановиќ, член на Српското национално движење на Косово, за РСЕ изјави дека не очекува дека барањата на Вучиќ ќе ја подобрат состојбата на етничките Срби.
„Ништо нема да се промени на теренот“, рече тој. Луѓето се „деморализирани и разочарани од околностите во кои живеат“.
Вината ја префрли на стратегијата на Српска листа.
„Лошата политика пропадна, а сега обичниот народ ќе ја плати цената. Политичарите или функционерите нема да ја платат“, рече тој.
Српска листа не одговори на барањето на РСЕ за коментар за барањата на Вучиќ или за критиките на локалните Срби кон партијата.
Подготви: Д. Мишев
Преземено од: РСЕ
