Еуфоријата, која ги преплави поддржувачите на владејачката партија и длабоката депресија, во која потонаа членовите и симпатизерите на претходната владејачка структура, ја фрли во сенка темата за финансирањето на изборните кампањи на политичките парии на локалните избори одржани на 15 и 29 октомври 2017 година.
Незначителен интерес за оваа тема имаше и по завршувањето на предвремените парламентарни избори одржани на 11 декември 2016 година, во јавноста и кај надлежните институции, што веројатно може да се оправда со преокупираноста од тензичните настани околу формирањето на новото парламентарно мнозинство, кои кулминираа со упад во законодавниот дом на 27 Април 2017 година. Финансирањето на изборните кампањи креира услови за манипулации и злоупотреби.
Со формирањето на нова коалициона влада, следеа „коренити“ реформски процеси преточени во планот 3-6-9, наплив на информации за започнатите судски процеси и активностите на Специјалното јавно обвинителство, а голем дел од енергијата беше насочена и кон локалните избори и борбата за освојување на поголем дел од колачот на локална власт. Гласачите и тогаш, а и сега оптоварени со законот за јазиците и спорот за името, како доминантни теми, а и многу други „периферни“, скоро воопшто не се информирани но и заинтересирани за огромните суми пари што нивните избраници ги трошат за сопствена промоција и превласт во претставувањето пред нив, за време на изборните кампањи, кои обично започнуваат многу порано од законски пропишаниот временски период. Надлежните институции, вообичаено преокупирани со делење на високи бонуси, освен законската обврска, која се сведува на чисто техничка операција, објавување на доставените финансиски извештаи од политичките партии за приходите и расходите стекнати и направени во текот на изборната кампања, не превземаат ништо, иако актуелните законски решенија тоа им го овозможуваат.
Измените и дополнувањата во Изборниот законик, кои се однесуваат на финансирањето на изборните кампањи на политичките партии, направени по договорот во Пржино, неминовно го наметнаа прашањето дали истите се доволни да го спречат долгогодишното коруптивно и криминално финансирање на изборните кампањи. Пред овие измени, партиите (коалициите) беа законски обврзани конечниот финансиски извештај за изборната кампања до надлежните институции да го поднесат најдоцна во рок од 15 дена од денот на завршување на кампањата, со што временскиот период за „штелување“ беше прилично краток. Со измените во Член 85, Став 1 од Изборниот законик, рокот за поднесување на вкупниот финансиски извештај за изборната кампања изнесува 30 дена од денот на 24 затворањето на посебната трансакциска сметка за таа намена.
Со додавањето на Став 10 во Членот 71 од Изборниот законик, со кој се уредува затворањето на посебната трансакциска сметка во рок од 3 (три!) месеци од денот на објавувањето на конечните изборни резултати, всушност, им се овозможува на партиите (коалициите) период од 4 (четири!) месеци за поднесување на конечните финансиски извештаи за финансирање на изборната кампања. Во Изборниот законик прецизно е наведено дека секоја партија што учествува на избори, задолжително отвора посебна жиро сметка, од која партиите можат да ги финансираат своите кампањи (членарини и донации од физички и правни лица) и дека имаат законска обврска да поднесат извештај за приходите и расходите за првите 10 дена и вторите 10 дена од кампањата до ДИК (Државна изборна комисија), ДЗР (Државен завод за ревизија), ДКСК (Државна комисија за спречување на корупцијата), како и финален извештај (во законскиот рок). Ако се анализираат овие извештаи од последните предвремени парламентарни избори во 2016 година и локалните избори во 2017 година ќе се констатираат сериозни контрадикторности. Кај одредени политички партии, во овие извештаи прикажани се, на пример, многу поголеми трошоци од средствата уплатени како членарини, а ист е случајот и со средствата добиени како донации, за во периодот што следи до финалниот извештај, минусните салда да се анулираат од различни извори на средства, а најчесто од приходи од основната сметка.
Со тоа, фактички им се остава премногу голем период на политичките партии за обезбедување на средства за покривање на огромните трошоци што ги прават за време на изборните кампањи, минус кој само кај коалицијата предводена од ВМРО- ДПМНЕ за предвремените парламентарни избори во 2016 изнесуваше фантастични 99.081.027,00 или околу 1.611.000,00 Евра. Финансирањето од нелегални извори на средства, кои не се прикажуваат во законски 25 пропишаните финансиски извештаи, посебно во случаите со поткупот на гласачите, е огромен проблем кој сѐ уште се провлекува до таа мера, што постојат групи на гласачи кои редовно на секој изборен процес очекуваат некаков надомест за својот глас.
Со оглед на големото значење на законите кои го регулираат финансирањето на изборните кампањи на политичките партии, ЦИВИЛ –Центар за слобода многукратно укажуваше на овие слабости, кои се потврдуваат и со ревизиите на регуларност изготвени од Државниот завод за ревизија, за чие надминување надлежните институции ќе мора посериозно да пристапат кон одредени измени и дополнувања во истите.
Потребно е да се усогласат роковите за затворање на трансакциските сметки наменети за финансирање на изборните кампањи (чл. 71, став 10) со рокот за поднесување на вкупниот финансиски извештај (чл. 85, став 1), односно овој рок да се скрати, со што би се намалила можноста и периодот за „шминкање“ на финалниот извештај. Мора прецизно да се утврди периодот во кој наплатените членарини и донации можат да се користат за финансирање на изборната кампања на политичките партии, за да се избегне практиката на покривање на повисоките трошоци од овие извори, неколку месеци по завршувањето на изборната кампања.
Потребно е и законски да се регулира начинот на покривање на минусните салда на наменски отворените посебни сметки за финансирање на кампањата. Законските решенија треба да бидат во насока на ограничување на партиите, за да трошат во висина на средствата што за таа намена ги обезбедиле, а никако повеќе. Членот 84 од Изборниот законик, кој претрпе измени по договорот од Пржино, па наместо 180 денари, овозможува на политичките партии во изборната кампања да потрошат 110 денари по запишан избирач во изборната единица, не е доволно ограничување затоа што сепак се работи за голема сума на пари. Имено, на 26 запишани 1.814.644 гласачи, според Државната изборна комисија, на последните, локални избори, партиите законски смеат да потрошат 199.610.840,00 денари.
Веројатно треба да се размисли и за ревидирање на овој член од Изборниот законик. Контролата и констатирањето на веродостојноста на приложените извештаи од страна на политичките партии, посебно во делот на направените расходи, во голема мера ќе се поедностави доколку се пропише законска обврска за доставување извештај за искористениот простор и наплатениот износ, за субјектите кои стопанисуваат со рекламни паноа и билборди. Истата обврска може да се однесува и на медиумите и правните субјекти кои ги печатат материјалите за предизборните кампањи, како и фирмите кои изнајмуваат простор и опрема за надворешно рекламирање. Секако, надлежните институции, самоиницијативно или преку поширока дебата, треба да поработат на подобрување на законите кои го регулираат финансирањето на изборните кампањи на политичките партии, на што секако треба да претходи професионализација, но и зајакнување на капацитетот на институциите задолжени за контрола на регуларноста, реформи и ефикасно функционирање на правната држава, како и доследно почитување на законите.
Вака како што е поставен системот, дава огромни можности за манипулација при финансирањето на изборните кампањи. На крајот на краиштата, искуството од последниот изборен процес, покажува дека висината на потрошените средства за кампања, било да се легитимни или не, сепак, не е пресуден фактор за освојување на власта. Напротив, политиките и грижата за интересите и правата на граѓанките и граѓаните се тие што имаат конечно влијание врз волјата на гласачите.
Горан Наумовски
Овој прилог е дел од препораките објавени во публикацијата „Слободни избори: Научени лекции“, која пред јавноста беше претставена на 15 февруари 2018. Поголем дел од препораките со години се презентира во јавноста и се доставува до институциите.
Публикацијата може да се преземете ТУКА. Преобјавување на публикацијата или делови од неа не се дозволени, освен со писмена дозвола од издавачот.
