По повеќенеделната криза со водоснабдувањето, Гостивар влегува во нова фаза – наместо прашањето дали водата е загадена, во фокусот сега се лабораториските контроли, условите за целосно укинување на забраната и одговорноста на институциите кои требало да спречат загадена вода да стигне до граѓаните.
Забраната за користење на гостиварскиот водовод за пиење и подготовка на храна беше воведена откако во јули беше утврдено сериозно микробиолошко загадување. Агенцијата за храна и ветеринарство соопшти дека забраната ќе остане во сила сè додека лабораториските испитувања не ја потврдат безбедноста на водата.
Во меѓувреме, на 27 јули се соопшти дека водата може да се користи како техничка – за бањање, миење и санитарни потреби – но не и за пиење и подготовка на храна. Одлуката следеше по повеќекратни лабораториски испитувања, но рестрикциите за консумирање останаа.
Како дојде до загадувањето?
Случајот доби и кривично-правна димензија. Основното јавно обвинителство Гостивар отвори истрага против три лица од ЈП „Комуналец“ поради сомнение за тешки дела против животната средина и природата поврзани со загадување на водата за пиење.
Според обвинителството, три потопни пумпи биле поставени во канал со површинска вода, а две од нив останале во употреба. Преку црева водата од отворениот канал била пренесувана во преливната комора на системот за водоснабдување, со што дошло до мешање на загадена вода со водата за пиење. Лабораториските анализи на површинската вода покажале околу 48 пати повисоко присуство на колиформни бактерии од максимално дозволеното.
За Артана Асани, Леон Уредини и Вадедин Дервиши беше определен 30-дневен притвор. Станува збор за мерка во текот на истрагата, а не за правосилно утврдена вина.
Илјадници заболени и прашања за јавното здравје
Здравствената криза беше еден од најсериозните аспекти на случајот. Во текот на епидемијата илјадници жители побараа медицинска помош поради симптоми како дијареја, повраќање и покачена температура.
До 25 јули, според изјави на министерот за здравство Сашо Клековски, бројот на заболени достигнал околу 4.000, при што бројот на нови пациенти почнал да се намалува. На 29 јули беа регистрирани 71 нов случај, што се оцени како враќање кон фреквенцијата на случаи пред 25 јуни.
Сепак, намалувањето на бројот на заболени не го затвора прашањето за превенцијата. Напротив, кризата отвори дилема како е можно системот да реагира дури откако голем број граѓани веќе побарале лекарска помош.
„Безбедна“ вода пред кризата – клучното прашање
Особено чувствително прашање се претходните лабораториски резултати.
На 29 јуни Центарот за јавно здравје Тетово објавил резултати според кои водата била бактериолошки и физичко-хемиски исправна за пиење.
Подоцна, според објавените информации, било посочено дека и на 13 јули бил даден позитивен наод за исправноста на водата. Овие информации се од особено значење затоа што само неколку дена подоцна следеше масовно заболување и забрана за користење на водата.
Токму затоа, одговорот на прашањето како системот за контрола можел да покаже исправност непосредно пред појавата на епидемијата е подеднакво важен како и утврдувањето на одговорноста во ЈП „Комуналец“.
Не станува збор само за локален проблем
Кризата во Гостивар ја надмина рамката на локалното комунално претпријатие. Во системот за безбедност на водата се вклучени локални и државни институции, здравствени установи, лаборатории, инспекциски служби и Агенцијата за храна и ветеринарство.
Од политички обвинувања до институционална одговорност
Кризата очекувано предизвика и политички реакции. Опозициските партии побараа одговорност во здравствениот систем и ги доведоа во прашање претходните проценки за безбедноста на водата. Од власта, пак, беше најавено утврдување одговорност за локалните раководни структури.
Премиерот Христијан Мицкоски изјави дека анализите поврзани со загадувањето биле завршени и доставени до Обвинителството, кое треба да ја утврди одговорноста.
Но политичкото препукување не може да биде замена за институционална истрага. За граѓаните најважно е да добијат јасен одговор – каде потфрлил системот и што конкретно ќе се промени за тоа да не се повтори?
Од забрана до враќање на довербата
И кога лабораториските анализи ќе покажат дека водата повторно ги исполнува условите за пиење, кризата нема автоматски да биде завршена.
За граѓаните кои со недели купуваа вода, бараа медицинска помош и живееја со страв од повторно загадување, лабораторискиот резултат е само првиот чекор.
Вториот е целосна транспарентност: објавување на резултатите од анализите, јасно објаснување на процедурите, редовно информирање на јавноста и независно утврдување на институционалните пропусти.
Третиот е одговорност.
Б. Јордановска
