ЏАБИР ДЕРАЛА
Воената ескалација меѓу САД, Израел и Иран не е изненадување. Таа е резултат на долготрајна акумулација на тензии, недоверба, неуспешни дипломатски процеси и геополитички пресметки што со години го туркаат регионот кон отворен конфликт.
Она што денес се претставува како „превентивен напад“ или „одбрана од непосредна закана“ е, во суштина, кулминација на состојби и процеси што траат со децении.
Од тензии до отворен судир
Односите меѓу Израел и Иран долго време се одвиваа во т.н. „војна во сенка“ – саботажи, кибер-напади, ликвидации и индиректни конфликти преку посредници. Иран, преку својата мрежа на сојузници и паравоени групи во Либан, Сирија, Ирак и Јемен, градеше стратегија на регионално влијание и притисок врз Израел. Израел, од своја страна, систематски таргетираше ирански воени и нуклеарни капацитети, особено во Сирија, настојувајќи да спречи долгорочно зајакнување на својот главен регионален противник.
Овој долготраен индиректен судир прерасна во отворена воена конфронтација во јуни 2025 година, за време на т.н. 12-дневна војна (13–24 јуни), кога израелските напади врз ирански нуклеарни и воени објекти предизвикаа директен одговор од Техеран. Тоа беше пресвртна точка – премин од посредничка војна кон директен судир меѓу држави. САД, иако формално се обидуваа да балансираат меѓу дипломатски пристап и притисок, останаа клучен сојузник на Израел и доследен противник на иранските нуклеарни амбиции. Денешните заеднички напади на САД и Израел врз Иран, на 28 февруари 2026 година, ја потврдуваат таа линија и го означуваат влегувањето на конфликтот во уште поопасна фаза.
Нуклеарното прашање и бруталниот режим во Техеран: повеќе од безбедносна криза
Клучниот фактор што ја одржува тензијата е иранската нуклеарна програма. За САД и Израел, можноста Иран да дојде до нуклеарно оружје претставува „црвена линија“. За Техеран, пак, програмата се претставува како прашање на суверенитет, безбедност и регионален баланс. Пропаѓањето на нуклеарниот договор и неуспехот на повеќегодишните обиди за негово обновување дополнително ја влошија ситуацијата. Во отсуство на ефикасни дипломатски механизми, безбедносните дилеми постепено се претворија во директни воени пресметки. Во вакви услови, секоја страна ја толкува сопствената акција како одбранбена, а дејствијата на другата како егзистенцијална закана.
Во исто време, внатрешниот контекст во Иран значително ја продлабочува кризата. Во првите месеци од 2026 година, земјата беше погодена од масовен бран антивладини протести, на кои режимот одговори со жестока репресија што организациите за човекови права ја опишуваат како најсмртоносна од Исламската револуција во 1979 година наваму. Проценките за бројот на жртви значително варираат поради речиси целосното исклучување на интернетот: официјалните власти тврдат дека има околу 3.100 загинати, претежно „терористи“ и „нередници“, додека независни организации како HRANA имаат потврдено над 7.000 жртви, со илјадници случаи што сè уште се проверуваат. Одредени протечени извештаи и сведоштва од медицински извори сугерираат дека вистинскиот број може да надминува 30.000. Оваа внатрешна криза не само што го разоткрива насилниот карактер на режимот, туку и го зголемува ризикот од надворешна ескалација, бидејќи вниманието се пренасочува од внатрешната нестабилност кон надворешен конфликт.
Светот во нова фаза на нестабилност: Повеќе од војна – судир на наративи и интереси
Блискиот Исток веќе долго време функционира како комплексен систем на конфликтни линии. Војната во Газа, нестабилноста во Сирија и Ирак, тензиите во Персискиот Залив и активностите на различни вооружени групи создаваат средина во која локален инцидент може да прерасне во регионална криза.
Денешните напади покажуваат дека конфликтот повеќе не е ограничен на посредни фронтови. Напротив, постои ризик од директна конфронтација меѓу држави, со потенцијал да вовлече и други актери.
Затворањето на воздушните простори, нападите врз инфраструктура и вклучувањето на повеќе држави се класични индикатори дека ескалацијата веќе ја надминува иницијалната фаза.
Овој конфликт не е само регионален. Тој има глобални импликации – од енергетската безбедност, преку трговските рути, до геополитичките односи меѓу големите сили.
Во време кога светот веќе е длабоко потресен од војната во Украина, отворањето на нов фронт дополнително го оптоварува меѓународниот систем. Наместо стабилизација, сведочиме на акумулација на кризи.
Она што се одвива не е само воена операција. Тоа е судир на наративи, интереси и визии за регионалниот и глобалниот поредок.
Секоја страна тврди дека дејствува во име на безбедноста и стабилноста. Но, токму тие наративи, кога се апсолутизираат, стануваат дел од механизмот што ја продлабочува кризата.
Историјата покажува дека „превентивните војни“ ретко остануваат ограничени, а уште поретко носат долгорочна стабилност.
Прашањето што останува
Денешната ескалација отвора едно суштинско прашање: дали светот влегува во нов циклус на конфликти што ќе се водат без јасни правила и без ефективни механизми за контрола?
Ако одговорот е да, тогаш ова не е само уште една војна.
Во оваа ескалација нема место за поедноставени наративи. Иранскиот режим, со својата долготрајна крвава репресија врз сопственото население и агресивна регионална политика, не може и не смее да се прикажува како жртва.
Напротив, неговата улога во дестабилизацијата на Блискиот Исток е добро документирана – од поддршката на вооружени групи и посреднички конфликти, до директни закани кон соседите и систематско поткопување на меѓународниот поредок. Во поширокиот геополитички контекст, Техеран е дел од поширока оска на авторитарни режими кои, секој на свој начин, го предизвикуваат демократскиот свет – вклучително и преку поддршка или усогласување со руската агресија врз Украина и хибридните операции насочени кон Европа.
Но, токму затоа, опасноста од лажна логика на „непријателот на мојот непријател“ станува уште поголема. Фактот што иранскиот режим е извор на нестабилност не значи дека секоја воена ескалација против него автоматски води кон правда, безбедност или трајна стабилност.
Историјата премногу пати покажала дека употребата на сила, особено кога е водена од геополитички калкулации наместо од принципи, не носи стабилност – туку нови конфликти, нови страдања и уште подлабоки поделби. Да се игнорира оваа лекција не е само политичка грешка. Тоа е избор со последици.
Извори: Меѓународни медиуми и извештаи на организации за човекови права (BBC, Al Jazeera, HRANA и др.)
Белешка: Овој текст е подготвен со поддршка на AI алатки (ChatGPT и Google Gemini), со цел побрза обработка на информации, додека анализата и уредничката одговорност се целосно на авторот.
