Александар Иванов
Политиката на Балканот отсекогаш била груба, често бучна и ретко трпелива кон нијансите. Но она што го гледаме во последниве години веќе не е само класичен судир меѓу власт и опозиција, меѓу две партии или две визии за иднината. Тоа е нешто потемно и поопасно: мутација на политичката борба во која противникот повеќе не треба да биде само поразен, туку избришан. Не демантиран, не убеден, не доведен во ситуација да ја преиспита својата позиција, туку едноставно направен невидлив.
Политичките елити, и кај нас и во соседството, одамна ја изгубија навиката да се натпреваруваат со идеи. Визиите им се плитки, проектите краткотрајни, а јавната дебата им е премногу сложена за да ја водат со аргументи. Затоа, кога ќе пресушат фактите, кога прашањата ќе станат непријатни, а јавноста ќе почне да бара одговори, на сцена стапува една стара политичка желба облечена во нова технологија: политиката на игнорирање. Или, кажано поедноставно, множење со нула.
Во суштина, оваа нова политика на бришење не би била можно толку лесно без скапата технолошка инфраструктура што денес стои зад неа. Политичките центри на моќ сè почесто користат големи јазични модели, автоматизирани алатки и дигитални системи кои можат да произведуваат огромни количини текст, коментари, реакции и навидум „спонтани“ јавни ставови. Она што некогаш барало цела партиска машинерија, денес може да се симулира со неколку добро платени платформи, неколку оператори и доволно пари за да се создаде впечаток дека целото општество мисли исто. Така политиката престанува да ја слуша реалноста и почнува да ја произведува сопствената.
Но тука се случува уште една, можеби подлабока трагедија: тие алатки не ги одлепуваат од реалноста само граѓаните, туку и самите политичари. Опкружени со вештачки аплауз, синтетички бес, нарачана поддршка и алгоритамски произведена лојалност, тие почнуваат да веруваат во сликата што самите ја финансираат. Наместо да излезат меѓу луѓето и да ја почувствуваат земјата под нозете, тие ја мерат сопствената важност преку дигитални ехо-комори. А кога еден лидер ќе почне да ја меша реалноста со статистиката од сопствената пропагандна машина, тогаш веќе не управува со држава, туку со халуцинација.
Некогаш, ако некој јавно критикуваше политичар, тој политичар, неговиот кабинет или неговата партија мораа некако да одговорат. Можеби со демант, можеби со прес-конференција, можеби со напад, но сепак постоеше некаков вид признание дека критиката постои. Денес таа потреба исчезнува. Политичарот може да молчи, затоа што наместо него зборува дигиталната толпа. Стотици профили, често без лице, без биографија, без историја и без одговорност, се појавуваат во ист миг за да навредуваат, исмеваат, релативизираат и затрупуваат.
Тие профили не се секогаш луѓе во вистинска смисла на зборот. Дел од нив се лажни идентитети, дел се партиски управувани мрежи, а сè почесто се користат и автоматизирани системи способни да произведуваат текст со неверојатна брзина. Големите јазични модели и алгоритмите веќе не се само технолошка љубопитност; во рацете на политичката пропаганда тие стануваат фабрики за шум. А шумот е идеален непријател на вистината. Во него сè звучи подеднакво важно и подеднакво неважно. Во него сериозното прашање се губи меѓу навреда, мем, полуинформација и намерна дистракција.
Целта не е да се расправа. Целта е да се замори човекот. Да се натера да се повлече. Да почувствува дека секој обид за јавен збор ќе биде платен со линч, исмевање или дигитално давење. Ако поставите прашање на кое нема одговор, просторот се полни со други теми. Ако посочите проблем, станувате проблемот вие. Ако инсистирате на факти, ќе ви објаснат дека сте фрустрирани, платени, неважни или небитни. Така функционира множењето со нула: не мора да ве победат, доволно е да ве претстават како да не постоите.
Но во оваа валкана игра најголемиот губитник не е критичарот. Ниту политичкиот противник. Ниту дури аватарот, кој ионака нема што да изгуби. Најголемиот губитник е обичниот човек. Оној што не сака секој разговор да му заврши во партиска рововска линија. Оној што сака да седне со пријатели, да се насмее, да запее, да помогне, да се налути, да прости и да продолжи да живее како човек, а не како продолжена рака на нечие партиско соопштение.
Токму тој човек, човекот од крв и месо, полека исчезнува од јавниот простор. Неговото место го зазема нервозен, сомничав и уморен граѓанин, навикнат да мери секој збор и да се прашува кој ќе го нападне ако каже нешто гласно. Така се суши емпатијата. Така се губи достоинството. Така секојдневието станува колатерална штета на елити чија главна опсесија не е подобар живот, туку контрола на впечатокот за животот.
Дволичноста станува уште поголема кога истите тие структури, додека произведуваат дигитална магла, ни објаснуваат дека сме речиси Европа. Некогаш тоа го кажуваат со патос, некогаш со презир кон секој што се сомнева, а некогаш со реченицата дека и таму, на Запад, не било ништо подобро. Тоа е врвна форма на политичка манипулација: да го убедуваш човекот што стои во кал дека, ако доволно верува, всушност чекори по црвен тепих.
Реалноста, сепак, не се менува со соопштенија. Додека голем дел од Европа се движи со брзи возови, поврзани градови и јавен превоз што е дел од нормалниот живот, нашиот граѓанин сè уште чека автобус како да чека временска прогноза: можеби ќе дојде, можеби нема. Замислете ја таа слика. На интернет се слават историски успеси, се произведуваат графики, видеа и говори, а во реалниот град човек мрзне на постојка и се прашува дали автобусот е расипан, дали нема гориво или едноставно системот повторно заборавил дека постои.
Во меѓувреме, на само неколку часа јужно од нас, Солун доби метро. Не како мит, не како вечна најава, не како предизборна слика, туку како инфраструктурна реалност. Тоа е болната разлика меѓу држава што гради систем и држава што гради впечаток. Инфраструктурата е најчесното огледало на институциите. Кога институциите имаат капацитет и интегритет, тие оставаат зад себе пруги, метроа, болници, чисти улици и функционални услуги. Кога институциите се празни, оставаат зад себе лажни профили, конференции и уморно население.
Аватарот може да напише илјада коментари, но не може да вози автобус. Може да исмее граѓанин, но не може да изгради болница. Може да произведе патриотски занес, но не може да го исчисти воздухот. И тука завршува секоја дигитална илузија: во судирот со стварноста. А стварноста е тврдоглава. Таа не се плаши од алгоритам.
Најболниот судир со таа стварност, сепак, ќе се случува таму каде што нашите домашни политички приказни имаат најмалку моќ: на границите на Европската Унија. Новите автоматизирани системи за влез и излез и патни одобренија не се само техничка промена. За обичниот човек тие ќе бидат психолошки момент на будење. Таму нема да помогне ниту партиска реторика, ниту статус на социјалните мрежи, ниту домашна митологија за тоа колку сме важни.
Пред скенерот сите илузии стануваат тивки. Ќе има камера, отпечатоци, проверка, база на податоци и категорија. Не категорија според нашите желби, туку според правниот и политичкиот статус што го имаме. Машината нема да ги чита говорите на нашите лидери. Нема да ги брои лајковите на нивните страници. Нема да знае кој кого нарекол предавник, кој кого прогласил за патриот и кој колку пати ветил европска иднина. Таа ќе знае едно: државјанин на трета земја.
Таа ладна формулација е посилна од илјада политички фрази. Во редицата пред европската граница, балканскиот граѓанин нема да стои како симболичен Европејец од домашните говорници, туку како човек надвор од системот во кој со години му ветувале дека речиси припаѓа. И таму, во таа тивка чекална, може конечно да пукне најголемата илузија: дека доволно е да зборуваме за Европа за да живееме европски.
Геополитиката не простува самозалажување. Малите држави не можат да си дозволат луксуз да живеат од митови за сопствена самодоволност. Во свет на големи пазари, големи безбедносни системи, технолошки блокови и економски зависности, изолацијата не е храброст, туку скапа заблуда. Дури и многу поголеми држави ја учат таа лекција на потежок начин. Брегзит покажа дека идејата „можеме сами“ звучи моќно во кампања, но многу поскапо во реалноста.
Ако еден Лондон, со целата своја историска тежина, финансиска моќ и дипломатска традиција, се соочува со последиците од дистанцата кон Европа, тогаш што да кажеме за нашите кревки системи, зависни економии и недовршени институции? Колку е трагично кога политичари од мали балкански држави се однесуваат како да можат да преживеат со продавање магла, додека нивните граѓани ја плаќаат сметката во автобус, во болница, на граница и во сопствениот џеб.
На крајот, дигиталните армии можат да продолжат да произведуваат илузија на триумф. Можат да генерираат илјадници лајкови, коментари, навреди и виртуелни аплаузи. Но лајкот не се мачка на леб. Не го грее домот. Не го носи детето на училиште. Не ја намалува сметката, не го чисти воздухот и не ја враќа довербата во институциите.
Кога ќе се изгаси екранот, останува земјата таква каква што е. Остануваат автобусите што не доаѓаат, воздухот што не се дише, институциите што не одговараат и луѓето што сè повеќе молчат. Политиката на множење со нула можеби краткорочно носи победа над неистомисленикот, но долгорочно нејзиниот резултат е секогаш ист. Нула од доверба. Нула од институции. Нула од држава.
А од таа нула, враќањето во реалниот свет е најтешкиот пат.
Што правиме кога критичката мисла, тој единствен имунолошки систем на едно општество, целосно ќе замолкне? Според секоја дијалектичка логика, развојот постои само таму каде што има судир на идеи – теза и антитеза кои раѓаат напредок. Убивањето на тој судир не е само привремен политички трик, туку е директен напад врз самата основа на нашето егзистирање. Социјалната интелигенција, потребата да се позиционираме, да преиспитуваме и да дебатираме за заедничкото добро, не се само модерни демократски придобивки. Тие се фундаментот втиснат длабоко во колективната потсвест и во самото битие на Homo sapiens. Токму таа сложена, критичка социјална динамика нè издвоила како вид и ни овозможила да градиме цивилизации.
Оттука, губењето на способноста за критика не е само некаква апстрактна политичка криза – тоа е клиничка смрт за социјалната средина. Кога граѓанинот ќе престане да се сомнева и да прашува, општеството престанува да биде заедница и се претвора во безлична маса со која управуваат алгоритми и илузии. Главното прашање што сега лебди над нашата стварност е: како да го разбудиме тој заспан еволутивен инстинкт за социјално преживување и пркос, пред дигиталната магла целосно да нè проголта и пред навистина да станеме генерација која доброволно се помножила со нула?
Проф. д-р Александар Иванов е редовен професор на Факултетот за безбедност – Скопјe, специјализиран за безбедност на животната средина, меѓународни односи и трансформација на безбедносната наука во оперативна реалност.
Авторски права и одговорност
© 2026 проф. д-р Александар Иванов и ЦИВИЛ – Центар за слобода
Сите права се задржани.
Во ера на дезинформации, националистички популизам и авторитаризам, неопходна е вашата поддршка за ЦИВИЛ
Поддржете ги независните медиумски платформи на ЦИВИЛ во борбата против дезинформациите, национализмот, хибридните закани и авторитаризмот
Дајте го својот придонес СЕГА
