Марко Маневски
Годината е 1889. Германскиот канцелар по име Ото фон Бизмарк, човекот кој ја обедини Германија со крв и железо, еден ден седнува и смислува генијална измама која денес ја нарекуваме „пензиски систем“. Не од љубов кон работниот човек, не затоа што ноќе плачел над судбината на рударите и ковачите, туку затоа што социјалистите почнале да му дишат во врат и требало нешто да ѝ фрли на масата за да престане да поставува непријатни прашања од типот „зошто ние умираме млади додека вие јадете фазан“.
Решението било елегантно во својата подлост: државата ќе ти вети пензија на 70 години. Просечниот животен век во тоа време? Нешто околу 40. Значи, им ветил награда која, статистички гледано, нема да ја добие речиси никој. Тоа не е социјална политика. Тоа е најголемата обложувалница во историјата на човештвото, само што обложувалницата барем има пристојност да ти каже дека коефициентите се против тебе.
И тука се раѓа формулата која и ден-денес функционира беспрекорно: земи му на човекот пола плата цел живот, вети му дека тоа ќе му се врати кога ќе остари, па погрижи се границата за „стар“ да биде точно таму каде што биологијата најчесто ќе си ја заврши работата наместо тебе. Математиката од 1889 година до денес не е променета, само добила ПР служба.
Сега да го превеземе тој циркус на Балканот, каде што ние сме главните кловнови
Ако Бизмаркова Германија била лабораторија, ние сме полигонот каде што истата таа формула се применува со забрзан метод, со додаток на домашна ракија, инфлација и општа народна резигнација. Кај нас приказната оди вака: работиш од осумнаесеттата, дваесеттата година. Одвојуваш придонеси за нешто што се вика ПИО (Пензиски фонд), име доволно бирократски досадно за никој да не поставува прашање каде всушност одат тие пари. Цел живот некој ти шепоти на уво преку медиумите, преку комшијата, преку роднината што е „во системот“, дека пензиски фонд нема да има кога ти ќе дојдеш на ред. Дека системот е на раб на колапс. Дека младите работат за старите, а млади има сè помалку. Што, рака на срце, не е далеку од вистината.
И тогаш, наместо да се побуниш, наместо да прашаш „па добро, каде се тие пари што ги одвојував триесет години“, ти се заблагодаруваш. Се заблагодаруваш што ти „тече пензиското“. Се заблагодаруваш за минимумот. Стана човек на кого му е доволно да му ветат нешто неизвесно на крајот од тунелот, па цел живот да го помине молчејќи, послушно, во страв да не го изгуби и тоа малку што му е ветено.
Тоа и е генијалноста на целата конструкција. Нема потреба некој физички да те држи во синџири. Доволно е постојано да ти ветуваат морков кој е толку далеку и толку маглив што никогаш и не го гледаш јасно. Ти веќе самиот ќе се натераш да ја влечеш колата. Не треба надзорник со камшик. Ти си сам на себе и надзорник и добиток за влечење, сè во едно, бесплатно.
Стравот како работна виза за послушност
Си забележал ли некогаш колку често во оваа држава се зборува за пензии, а притоа ништо конкретно не се решава? Секоја година истата песна: „пензиите се загрозени“, „фондот е празен“, „мора реформа“. Па потоа мала корекција, трошка надеж, и пак истата песна следната година. Тоа не е неспособност. Тоа е модел на управување. Народ кој е во постојан, благо хроничен страв дека нема да му биде обезбедена староста не штрајкува лесно. Тој народ не крева многу глава. Тој народ пресметува: „во ред, лошо ми е сега, ама ако се побунам можеби ќе го изгубам и тоа малку што ми го гарантираат за крајот.“
Стравот од гладна старост е можеби најефикасната алатка за социјална контрола што некогаш е измислена, бидејќи не дејствува на тебе денес, туку дејствува на тебе низ целата твоја иднина, секој ден одново. Тоа е дисциплина која самата се обновува, без ниту еден полицаец, без ниту една камера. Само ти, твојата глава, и сликата за себе како во осумдесеттата година пребаруваш по контејнер бидејќи еднаш премногу си се бунел на работа.
А најголемата измама од сите: наградата што ја чекаш за да живееш на крајот, кога веќе сè си одживеал во средината
Еве ја вистинската суштина на целата измама, онаа што ретко кој ја кажува на глас. Целата оваа конструкција те учи да го одложиш животот. Да работиш, да молчиш, да штедиш, да трпиш додека „вистинскиот живот“, оној кога конечно ќе можеш да патуваш, да се одмориш, да правиш што ти е волја, те чека на крајот, во пензија. Само, дотогаш твоето тело повеќе нема да може да го прави она што можело на триесет. Колената ќе ти пукаат додека се качуваш на врвот што си го сонувал на дваесет и пет. Парите што си ги штедел за „кога ќе одам во пензија“ ќе ги трошиш на лекови, а не на авионски карти.
Тоа е најстариот трик во книгата: вети му на човекот награда толку далеку во иднината што дотогаш ќе заборави да праша зошто не добива ништо во сегашноста. Убеди го дека одрекувањето е доблест, а не загуба. Нека мисли дека трпението е исто што и мудрост, а не она што навистина е – согласност целиот живот да му се одзема на рати, со ветување за поврат кој, како кај Бизмарк во 1889 година, статистички можеби и нема да стигнеш да го уновчиш.
Не велам дека не треба да одвојуваш, дека не треба да ја планираш староста. Еби га, реалноста е реалност, а системот постои и мораш да играш по неговите правила ако сакаш да преживееш во него. Но барем престани да му се заблагодаруваш. Престани да ја тапкаш државата по рамо што ти „тече пензиското“ како да ти прави услуга, а не како да ти го враќа, и тоа обезвреднето и оштетено, она што ти го земала триесет, четириесет години.
Морковот никогаш не ни беше поентата. Поентата беше ти да ја влечеш колата. И сè додека си благодарен за стапот со кој те тераат, на никого нема ни да му текне да ти го даде морковот во раце, конечно да го изедеш – додека сè уште имаш заби.
Наслов на оригиналот: Penzija: šargarepa koju nikad nisi video, na štapu kojim te ceo život biju
Неопходна е вашата поддршка за ЦИВИЛ.
Поддржете ги независните медиумски платформи на ЦИВИЛ во борбата против дезинформациите, национализмот, хибридните закани и авторитаризмот
Дајте го својот придонес СЕГА.
