Екстремните горештини, сушите, војните и растот на трошоците за производство повторно го притискаат глобалниот синџир на снабдување со храна. Последиците најпрво би можеле да се почувствуваат кај свежите производи, а подоцна кај лебот, тестенините и другата преработена храна. За Северна Македонија ризикот е особено значаен бидејќи храната зафаќа околу половина од потрошувачката на домаќинствата.
Нов ценовен удар на глобалниот пазар
Глобалните пазари на храна повторно влегуваат во период на зголемена неизвесност. Според најновите проценки на Oxford Economics, глобалните цени на прехранбените суровини би можеле да пораснат за 11,8 проценти во 2026 година, а дополнителен раст од 4,8 проценти се очекува во 2027 година.
Станува збор за цени на земјоделски и прехранбени суровини, а не за автоматски раст на малопродажните цени во ист процент. Сепак, шоковите на берзите постепено се пренесуваат низ синџирот – од земјоделците и преработувачите до трговците и потрошувачите.
Особено загрижувачка е пченицата. Oxford Economics очекува нејзината цена во третиот квартал од 2026 година да биде околу 36 проценти повисока од една година претходно, на околу 6,92 долари за бушел. Пченицата е клучна суровина за лебот, тестенините, брашното и голем број други прехранбени производи.
Европа под притисок од топлотни бранови и суша
Климатскиот шок веќе се гледа во европското земјоделство.
Според Европската комисија и Заедничкиот истражувачки центар, повторените топлотни бранови во јуни и јули го скратија периодот на зреење на зимските житарки, додека сушата и високите температури ги намалија приносите кај летните култури. Проценките за приносите на зимските култури се намалени за 1 до 4 проценти, а кај пченката и сончогледот прогнозите се намалени за 6 до 7 проценти.
Copernicus дополнително предупредува дека во јули големи делови од западна и централна Европа биле значително посуви од просекот. Во делови од Франција, Германија, Шпанија и други земји влагата во површинскиот слој на почвата била меѓу најниските регистрирани во податоците од 1979 година наваму.
Во почетокот на август состојбата со сушата останала стабилна и критична во голем дел од Европа, а топлотниот бран ги погодил и Медитеранот, Балканот и централноисточна Европа.
Последиците веќе се видливи на терен. Во Франција се пријавени големи загуби кај одделни градинарски култури, во Австрија се очекува пад на житната жетва од околу 19 проценти, а во Италија сушата сериозно го погодува земјоделството, особено во долината на По.
Житната жетва во Европа намалена за повеќе од 20 милиони тони
Дополнителен сигнал за влошувањето на состојбата доаѓа од Coceral, европското здружение за трговија со житарки и маслодајни култури.
По летните топлотни бранови, организацијата ја намали прогнозата за комбинираната жетва на житарки во ЕУ и Велика Британија на 286,6 милиони тони, од претходно очекуваните 295,5 милиони тони.
Тоа е значително под 310 милиони тони собрани во 2025 година.
Истовремено, сушата ги погодува и европските транспортни коридори. Ниските водостоји на Рајна, Дунав, По и други големи реки го отежнуваат товарниот транспорт, што може дополнително да ги зголеми трошоците за пренос на земјоделски производи и суровини.
Војната во Украина повторно го тресе житниот пазар
Климатските шокови се надополнуваат со геополитички ризици.
Новите руски и украински напади врз пристаништата и инфраструктурата во Црното Море предизвикуваат нови нарушувања на извозот на житарки. Русија и Украина заедно обезбедуваат близу 30 проценти од светскиот извоз на пченица, па секое сериозно нарушување на нивниот извоз има глобални последици.
Според проценките цитирани од Oxford Economics, нападите и нарушувањата на руските и украинските пристаништа би можеле да погодат капацитет за извоз на околу 86 милиони тони житарки годишно, што претставува речиси 17 проценти од глобалниот извоз на житарки.
Тоа ја прави пченицата една од најчувствителните точки во глобалниот прехранбен синџир.
Поскапуваат и трошоците за производство
Ценовниот притисок не доаѓа само од падот на приносите.
Oxford Economics проценува дека глобалните цени на дизелот во јули биле 36 проценти повисоки на годишно ниво, додека цените на ѓубривата се очекува да пораснат за околу 22 проценти во текот на 2026 година. Енергијата, горивата и ѓубривата се клучни за речиси секоја фаза од земјоделското производство – од обработката на почвата и наводнувањето до транспортот и складирањето.
Дополнителен ризик претставуваат нарушувањата во транспортот низ Ормускиот Теснец и пошироките последици од конфликтите на Блискиот Исток. OECD предупредува дека повисоките цени и можните недостигови на ѓубрива може да имаат значајни последици врз идните цени на храната, особено во текот на следните две години.
Кога поскапувањето ќе стигне до потрошувачите?
Еден од најважните елементи во новите анализи е временското доцнење меѓу шокот на берзите и цената во продавниците.
Свежото овошје и зеленчук реагираат релативно брзо. Oxford Economics очекува последиците од актуелниот шок да почнат да се чувствуваат кај потрошувачите во октомври и ноември 2026 година.
Кај преработената храна процесот е подолг. Лебот, тестенините и другите производи базирани на житарки би можеле да го почувствуваат најсилниот ефект меѓу февруари и мај 2027 година, бидејќи во нивната цена влегуваат и трошоците за преработка, транспорт, пакување и складирање.
Токму затоа, актуелниот ценовен притисок не треба да се мери само преку денешната цена на полиците. Дел од последиците од денешните земјоделски и геополитички шокови допрва ќе се прелеваат кон потрошувачите.
Северна Македонија: храната веќе зафаќа половина од семејниот буџет
За Северна Македонија ова е особено чувствително прашање.
Според Државниот завод за статистика, 50,8 проценти од расходите на домаќинствата во 2024 година биле за храна и безалкохолни пијалаци. Тоа значи дека секој нов ценовен удар врз храната има многу поголемо влијание врз животниот стандард отколку во земјите каде што храната зафаќа значително помал дел од семејниот буџет. Во 2023 година уделот бил 50,1 процент.
Истовремено, домашното земјоделство не е изолирано од глобалните шокови.
Најновите податоци на Државниот завод за статистика покажуваат дека во јули 2026 година цените на земјоделските инпути биле 4,1 процент повисоки од истиот месец во 2025 година, додека цените на земјоделското производство биле 5,5 проценти пониски. Ова создава дополнителен притисок врз профитабилноста на земјоделците.
Тоа е важна разлика: земјоделецот може да се соочи со поскапи гориво, ѓубриво, семенски материјал и други услуги, додека истовремено откупната цена на неговиот производ се намалува. Во такви услови, ризикот од намалување на производството во следните сезони дополнително расте.
Домашното производство е заштита, но не и целосен штит
Северна Македонија има одредена предност во делот на домашното производство на житарки, но тоа не значи дека е целосно заштитена од глобалните шокови.
И домашните производители зависат од увозни инпути, горива, механизација, ѓубрива, препарати, амбалажа и транспорт. Дополнително, прехранбената индустрија е поврзана со регионалните и европските пазари.
Според Европската комисија, земјоделството има значајно место во економијата на Северна Македонија, додека агро-прехранбената трговија со ЕУ е значителна: во 2024 година ЕУ извезла во Северна Македонија агро-прехранбени производи во вредност од 614 милиони евра, а увозот од земјата во ЕУ изнесувал 434 милиони евра.
Затоа, дури и кога домашната жетва е добра, глобалните и регионалните ценовни движења можат да влијаат врз крајната цена на храната.
Од ценовен шок кон структурна земјоделска криза
Актуелната ситуација покажува дека станува збор за повеќе од обично сезонско поскапување.
Во исто време се случуваат климатски екстреми и суши; пад на приносите во делови од Европа; нарушувања на извозот од Русија и Украина; повисоки цени на горивата и ѓубривата; проблеми со водата и ниски водостоји на европските реки; растечки трошоци за производство и транспорт; зголемен ризик од нови ценовни шокови во 2027 година.
Особено загрижувачко е што овие фактори се меѓусебно поврзани. Сушата го намалува приносот, недостигот на вода го зголемува трошокот за производство, повисоките цени на енергијата ги поскапуваат транспортот и ѓубривата, а геополитичките конфликти го отежнуваат извозот.
Така се создава спирала во која климатската криза станува и економска и социјална криза.
Што следува?
Oxford Economics предупредува дека актуелната прогноза може да биде и премногу оптимистичка доколку продолжат нарушувањата на извозот од Црното Море и доколку силниот El Niño дополнително ги погоди земјоделските региони надвор од Европа.
За Северна Македонија, затоа, прашањето не е само колку ќе поскапи лебот или зеленчукот, туку колку долго домашното земјоделство може да ги апсорбира растечките трошоци без дополнително намалување на производството.
Со оглед на тоа што храната веќе претставува околу половина од потрошувачката на македонските домаќинства, секој нов глобален шок има потенцијал директно да се претвори во удар врз семејниот буџет.
Ако климатските екстреми и геополитичките нарушувања продолжат, 2026 година може да биде само почеток на нов циклус на нестабилни цени на храната, со уште посилни последици во 2027 година.
Б. Ј.
