Богданчо Гогов
Постои една стара, прецизна македонска изрека која вели: „Не ми продавај басма за свила“. Таа е директен шамар за секој обид да ни подметнат евтина, безвредна крпа наместо фино, скапоцено платно. Кога ќе ја погледнеме македонската економска и еколошка реалност во последните три децении, станува очигледно дека нашите политички елити го направија токму тоа. Му ја продадоа на сопствениот народ најевтината можна басма, уверувајќи го дека купува чиста свила. Додека граѓаните пијат загадена вода и дишат прашина, профитите од националното рудно богатство завршуваат на сметки во Лондон, Швајцарија, Естонија и Грција.
Во последните 33 години од независноста, политичките влади во Македонија – без разлика на нивната идеолошка боја – покажаа фасцинантна конзистентност во едно нешто: крчмењето на природните ресурси. Издадени се над 340 дозволи и лиценци на странски и домашни компании за закуп, истражување и отворање на нови рудници. Рудното богатство, кое според Уставот и законите се смета за национално богатство и му припаѓа на народот, стана лесен плен за глобалниот капитал.
Резултатот? Најголемите и економски највлијателните рудници за метални суровини во земјата се под целосна контрола на странски инвеститори. А што добива државата за возврат од ова безмилосно копање на сопствената утроба? Трошки.
Ако ги слушате официјалните соопштенија на корпорациите и нивните лобисти во институциите, ќе слушнете приказна за „стратешки инвестиции“, „стабилност на бруто-домашниот производ“ и „високи плати во неразвиените региони“. Но, бројките ја кажуваат суровата вистина.
Вкупниот директен прилив во државниот буџет по основ на концесиски надоместоци изнесува околу 1,22 милијарди денари – или приближно 20 милиони евра годишно. Иако оваа бројка во 2025 година доживеа сериозен пораст (од претходните 560 милиони денари во 2024 година) поради воведувањето на двојно повисок тарифник, таа и понатаму е мизерна во споредба со она што се изнесува од земјата. Петте најголеми рударски компании во странска сопственост остваруваат вкупни годишни приходи кои надминуваат 265 милиони евра, додека нивната чиста, нето-добивка редовно се движи меѓу 50 и 70 милиони евра секоја година.
За да разбереме за чии интереси се жртвува македонската екологија, мора да погледнеме зад параванот на сопственичките структури на клучните рударски конгломерати. Нашата земја стана арена каде што глобалните фондови и семејни бизниси си поигруваат со капитал вреден стотици милиони:
- Рудник „САСА“ (Олово и цинк): Овој гигант е во 100% сопственост на лондонската компанија Central Asia Metals plc, чии акции котираат на Лондонската берза. Наместо локален развој, профитот од македонското олово и цинк ги полни џебовите на моќни меѓународни инвестициски и пензиски фондови како Hargreaves Lansdown, Barclays PLC, Morgan Stanley, па дури и на еден од најголемите светски хеџ-фондови – Man Group Plc.
- Рудници „Бучим“ и „Боров Дол“ (бакар и злато): Со нив управува приватната меѓународна групација Solway Investment Group со седиште во Швајцарија. Нивната сопственичка структура е пример за вистинска корпоративна гимнастика. Преку низа реструктуирања, сопственоста на „Бучим“ беше префрлена на естонската компанија Balkan Copper Group OÜ. Зад сето ова стои семејството Бронштајн (естонски државјани), кои постојано маневрираат со ЕУ пасоши за да докажат дека немаат руски капитал и со тоа да ги избегнат меѓународните санкции. Нашата земја им служи како безбедно пристаниште за профит.
- Мермерен Комбинат Прилеп (Бел мермер): Светски познатиот бел мермер „Сивец“ е уште едно богатство кое целосно премина во странски раце. Мнозинскиот пакет акции е под контрола на грчката компанија Pavlidis Marble-Granite, каде што неодамна како стратешки партнер влезе и меѓународниот инвестициски фонд ECM Partners.
Кога ќе ги споиме овие мозаици, гледаме дека македонските ресурси се експлоатираат од структури кои немаат никаква емотивна, па дури ни долгорочна социјална врска со оваа земја. Нивната единствена цел е максимален профит, а македонската администрација со децении им служела како најевтин можен сервис.
Народот вели „НЕ“, Владата планира „УШТЕ“
Населението насекаде низ Македонија е во отворен, очаен и праведен бунт против работата на овие рудници. И тоа не е поради хир или политички инает. Луѓето на своја кожа ги чувствуваат последиците: девастирана и затруена почва од која треба да се прехрануваат, загадени подземни води кои значат живот за цели региони и токсичен воздух. Земјоделските котлини, кои би можеле да ја хранат цела држава, се претвораат во јаловишта и депонии на тешки метали.
Реакцијата од централната власт со децении беше рамна на нула, или уште полошо – се сведуваше на тивко одобрување зад затворени врати. Дури и денес, кога еколошкиот аларм е вклучен на максимум, државните стратегии оставаат простор за нови и нови дозволи. Кон крајот на септември 2026 година, јавните расправи за новиот Просторен план до 2040 година покажаа дека борбата е далеку од завршена. Еколошките активисти од здруженијата како „Здрава котлина“ и граѓанскиот сектор водат битка за конечно и дефинитивно бришење на сите предвидени локации за нови рудници на смртта – Иловица, Казандол, Плавица, Кадиица и Луке – од стратешките документи.
Точно е, Министерството за енергетика неодамна се пофали со спроведени ревизии и одземање на над 40 концесии каде што биле утврдени прекршувања. Но, тоа е само капка во океанот на долгогодишниот криминал и негрижа. Одземени се концесии на помали, често неактивни играчи, додека големите корпоративни ајкули продолжуваат непречено да го цицаат македонското богатство.
Македонија повеќе нема време, ниту здравје за да им верува на слатките зборови на корпоративните профитери и корумпираните бирократи. Секоја нова концесија е потпишување на пресуда за иселување на уште еден македонски регион. Придобивката од 20 милиони евра во буџетот е смешна сума ако се земат предвид стотиците милиони евра кои во иднина ќе треба да се потрошат за санација на еколошките катастрофи и за лекување на граѓаните.
Народот точно знае колку вреди „зборот“ на оние кои ветуваа еколошко рударство со највисоки европски стандарди – тој збор не вреди ништо. Време е државата да престане да го распродава своето највредно парче свила за неколку метри евтина басма. Во спротивно, ќе останеме земја со празни, затруени котлини, каде што единствениот успешен бизнис ќе биде извозот на нашето сопствено здравје во форма на странски дивиденди.
Како би изгледала транзицијата на 3.000 рударски работници од овие региони?
Еколошките економисти веќе имаат изработено вакви планови за т.н. „Праведна зелена транзиција“. Наместо рударите да ги губат работните места, државата може да ги пренасочи милионите кои ги троши за субвенционирање на странски фабрики кон локалното население: 1. Директни државни грантови: Со буџет од само еден годишен профит на странските рудници, државата може на секој рудар да му обезбеди почетен капитал (од 15.000 до 20.000 евра) за купување на сопствени стада, механизација, оранжерии или кошари за пчели. 2. Гарантиран откуп и ладилници: Доколку државата изгради регионални откупни центри и фабрики за финална преработка (на пример, за пакување органски мед, сирење или замрзнато шумско овошје), профитот ќе останува кај самите македонски семејства. 3. Еколошки бенефит: Наместо уништени ридови и затруени подземни води, овие региони би станале центри за производство на органска храна и рурален туризам, што е најбрзорастечки сектор во Европа.
Ако ја прашате политичката елита во Македонија која е алтернативата за рударството, одговорот секогаш ќе биде ист: „Ако ги затвориме рудниците, 8.000 работници ќе останат на улица, а цели градови ќе згаснат“. Овој добро воигран наратив со децении служи како совршен емотивен штит зад кој се кријат бизнис интереси тешки стотици милиони евра. Но, ова е уште една евтина басма што со години ни ја продаваат како свила.
Рударството е сектор со огромен, концентриран капитал на едно место. Тоа го прави идеален за она што во економијата се нарекува „заробена држава“ и висока политичка корупција. Многу полесно е за еден политичар или министри да преговараат зад затворени врати со еден странски директор на рударска корпорација, отколку да развиваат стратегија за 3.000 независни земјоделци и сточари. Големите корпорации располагаат со милионски буџети за „маркетинг“, „општествена одговорност“ и правни услуги. Јавна тајна е дека дел од овие пари преку фиктивни договори често завршуваат во медиуми блиски до власта или во партиските каси за избори, со цел да се замолчи јавноста и да се обезбедат нови дозволи за работа.
Медицинскиот хорор во рударските градови
Дека приказната за „локалниот развој“ од рудниците е чиста лага, најдобро покажува колапсот на здравствениот систем во регионите кои генерираат најмногу пари. Ова е најголемиот и најсуровиот парадокс во Македонија: општините кои ја вадат државата на свој грб, немаат лекари за да ги прегледаат нивните деца.
- Македонска Каменица: Најкритичната точка во државата. Градот кој го има „САСА“ – најпрофитабилниот рудник во Македонија, има мал Здравствен дом кој едвај крпи дежурства за Брза помош. Во овој град нема постојан гинеколог, кардиолог, педијатар, хирург ниту токсиколог. Бремените жени и болните деца со часови патуваат до Делчево, Кочани или Штип за најобичен преглед.
- Пробиштип: Историскиот „град на рударите“ е сведен на минимумот. Нема онколози, инфектолози, хирурзи, пулмолози ниту токсиколози. Селската мрежа на амбуланти во околните рударски села е целосно згасната.
- Радовиш: Иако е под директно влијание на рудниците Бучим и Боров Дол, градот нема кардиолози, онколози, инфектолози, ургентни хирурзи ниту токсиколози. За секоја посериозна рударска повреда или компликација се вози до Штип.
- Крива Паланка: Без секундарна болница, со рудникот Тораница во близина, градот зависи од Здравствен дом каде хирурзи, онколози и токсиколози едноставно не постојат.
На национално ниво во Македонија секоја година просечно околу 7.500 луѓе добиваат дијагноза карцином, а над 3.700 ја губат битката. Убедливо најчест е ракот на белите дробови, кој директно се поврзува со аерозагадувањето и тешката индустрија. Кумулативните податоци за бројот на активни и новодијагностицирани пациенти по општини во овие регионие следниот: Прилеп има највисока инциденца со просечно над 400 до 500 нови случаи на рак годишно. Вкупниот број на регистрирани онколошки пациенти кои се водат во системот (активни случаи, третмани или во ремисија) ја надминува бројката од 2.500 до 3.000 лица. Радовиш и Пробиштип како два традиционално рударски центри во Источна Македонија бележат стапка од околу 80 до 120 новодијагностицирани случаи на рак секоја година. Земајќи го предвид бројот на жители, ова ги сместува меѓу градовите со висока стапка на инциденца по глава на жител во рамки на Источниот регион. Крива Паланка и Македонска Каменица просечниот број на регистрирани нови случаи на рак годишно во овие две општини се движи меѓу 40 и 70 граѓани.]
Во овие пет општини, вкупниот број на луѓе кои во моментов живеат или се лекуваат од некој вид онколошка болест се проценува на околу 4.000 до 4.500 лица.
Деца и хронични респираторни болести (астма, бронхитис)
Изложеноста на прашина од јаловиштата, тешки метали (олово, кадмиум) и чад најмногу влијае врз децата, чиј респираторен систем е во развој. Според УНИЦЕФ Македонија, речиси секое дете во земјава е изложено на токсичен воздух, а загадувањето е причина за секој деветти смртен случај кај новороденчињата. Колку деца боледуваат? Точната бројка на деца (0-14 години) во овие пет градови кои страдаат од хронични респираторни проблеми (хроничен бронхитис, астма, синузитис и тешки алергии на дишните патишта) се проценува на над 3.500 до 4.000 деца.
Постои сериозен медицински молк бидејќи државните епидемиолошки студии никогаш не го изолираат факторот „близина до јаловиште“ или „работа во јама“ како примарен за карцином кај одредено семејство, туку сè се префрла на генетиката, пушењето цигари или начинот на исхрана. Сепак, теренските анкети на еколошките друштва покажуваат дека во населбите лоцирани најблиску до рударските капацитети, речиси нема семејство кое во потесниот круг нема барем еден член заболен од тешка белодробна болест или карцином.
Законски, дури 78% од парите од концесиските такси завршуваат директно во буџетите на овие општини. Во 2025 година, тоа се вкупно околу 954 милиони денари (над 10 милиони евра) поделени на локално ниво. Каде се тие пари? Наместо локалните власти да изградат модерни поликлиники, да купат современи ехо-апарати и рендген и да понудат високи субвенции за да привлечат врвни специјалисти, овие милиони се трошат на партиски вработувања во општинската администрација, уривање и копање на едни исти тротоари и непродуктивни трошоци пред избори.
Граѓанскиот отпор во последните години, од успешните локални референдуми во Гевгелија и Валандово, па сè до долгата битка на активистите против рудникот Иловица во Струмичко јасно покажува дека народот веќе не ја купува оваа магла. Граѓаните сфатија дека чистата вода, здравата храна и плодната почва се единствениот траен капитал што Македонија го има. Време е да се запре овој коруптивен сојуз меѓу политичката елита и рударското лоби. Време е за правда, пред рударските градови да останат без ниту еден лекар и без ниту еден жител.
П.С. Износот од 345 милиони евра годишно што државата ги троши само за камати на земените странски кредити е речиси дваесет пати поголем од вкупниот годишен прилив што државата го собира во буџетот по основ на концесиски такси од сите рудници во земјата. Па зошто за ситни пари нѐ труете?
Проф. д-р Богданчо Гогов е поранешен редовен професор на Факултет за Безбедност – Скопје при Универзитетот „Св. Климент Охридски“ – Битола.
Специјално за ЦИВИЛ МЕДИА | Сите права се задржани.
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
