Во јавната дебата за уставните измени, внесувањето на Бугарите и другите заедници во Уставот, како и застојот на европскиот пат на Северна Македонија, се појави идејата за референдум. За точноста на јавната хронологија, важно е да се потсети дека, според досегашните наоди од медиумскиот мониторинг на ЦИВИЛ, проф. д-р Оливер Андонов е првиот автор идентификуван во јавниот простор кој ја формулираше можноста за референдум за уставните измени во актуелниот политички контекст, во колумна објавена на ЦИВИЛ Медиа на 5 април 2026 година.
Во колумната со наслов „Сила, страв, или друго ќе да е“, Андонов директно му се обраќа на премиерот Христијан Мицкоски и ја поставува можноста за референдум како демократски излез од политичката блокада и од реториката со која власта ја оправдува неподготвеноста да ги спроведе уставните измени.
Клучната реченица во текстот е јасна и недвосмислена:
„За да бидеш сигурен дека си на вистинскиот пат, не се криј зад нашата ВМРО-ДПМНЕ, туку распиши референдум со прашањето: Дали сте за внесување на петте малцинства во Уставот на Македонија, вклучително и Бугарското?”
Со ова, Андонов не само што ја спомена можноста за референдум, туку и ја формулираше политичката суштина на прашањето: дали власта има демократски легитимитет да го држи европскиот процес во блокада, повикувајќи се на идентитетски стравови, или треба да им дозволи на граѓаните непосредно да се изјаснат.
Неколку недели подоцна, идејата за референдум стана дел од пошироката политичка дебата. Опозициската СДСМ јавно побара распишување референдум за европскиот пат и уставните измени, додека ВМРО-ДПМНЕ продолжи да инсистира на писмени гаранции како предуслов за отворање на Уставот. Со тоа, прашањето што Андонов го постави во авторска колумна на почетокот на април, веќе на крајот на мај прерасна во централна точка на партиската конфронтација.
Затоа, во оваа расправа не е безначајно кој прв ја артикулирал идејата. Не станува збор за формална заслуга, туку за политичка и аналитичка прецизност. Андонов го постави референдумот не како популистичка алатка за одлагање, туку како начин да се разобличи политичката неодговорност: ако власта тврди дека зборува во име на народот, тогаш нека го праша народот. Ако тврди дека уставните измени се спротивни на волјата на граѓаните, тогаш нека го провери тоа на демократски, јасен и мирен начин.
Во својата колумна, Андонов ја поврзува темата со пошироката опасност од политиката на страв, лажен патриотизам и долгорочна блокада на државата. Според неговата аргументација, одложувањето на европскиот процес не е само техничко прашање, туку прашање со сериозни политички, економски, демографски и психолошки последици за македонското општество.
Токму затоа, потсетувањето на оваа колумна е важно. Таа покажува дека идејата за референдум не се појави одеднаш во дневнополитичката реторика, туку претходно беше артикулирана како сериозно политичко прашање: кој навистина има право да одлучува за европската иднина на земјата — тесното партиско раководство или граѓаните?
Денес, кога референдумот за уставните измени повторно се спомнува во јавниот простор, хронологијата е јасна: проф. д-р Оливер Андонов, во авторски текст објавен на ЦИВИЛ Медиа на 5 април 2026 година, прв јавно ја постави оваа можност во конкретна форма и со конкретно прашање.
Тоа ја прави неговата колумна не само политички остар коментар на моментот, туку и важен документ во развојот на актуелната дебата за уставните измени, европскиот пат и демократскиот легитимитет на одлуките што ја одредуваат иднината на Северна Македонија.
