ЦИВИЛ | Мониторинг на хибридни закани (CHTM)
Приведувањето и протерувањето на Михаил Звинчук, основач на влијателната руска пропагандна мрежа „Рибар“, повторно го насочи вниманието кон руските хибридни операции на Западен Балкан. Црногорските безбедносни служби го оценија неговото присуство како закана за националната безбедност, Москва остро реагираше, а Звинчук и неговите соработници, наместо во Русија, заминаа во Белград.
Србија повторно е во фокусот на вниманието. Дали претставува регионално прибежиште за мрежи што западните институции ги поврзуваат со руското информациско влијание?
Црногорската полиција и Агенцијата за национална безбедност (АНБ) на 9 октомври го приведоа Михаил Звинчук, основач на руската мрежа „Рибар“ (Rybar), заедно со неговата сопруга и уште тројца руски државјани во приморското место Рисан. По безбедносната и оперативната обработка, властите донесоа решенија за нивно протерување поради проценета опасност за националната и внатрешната безбедност на Црна Гора, објавија Associated Press и црногорскиот весник Vijesti, а меѓу првите во земјава и ЦИВИЛ МЕДИА.
Петмината беа протерани истата вечер, а на 10 октомври беше потврдено дека пристигнале во Белград. Таму Звинчук изјави дека ќе останат неколку дена, дека немаат купено билети за Москва и дека планираат да ангажираат адвокат за оспорување на одлуката на црногорските власти.
Приведување по дводневен надзор
Според истражувањето на Vijesti, црногорските служби ја следеле групата од моментот кога влегла во земјата, приближно два дена пред интервенцијата. Петмината престојувале во хотел во Рисан, во општина Котор, од каде биле приведени и однесени на полициска обработка.
Покрај Михаил Звинчук, биле приведени неговата сопруга Валерија Звинчук, која има значајна улога во медиумската продукција на „Рибар“, Сергеј Белоус, Павел Лекаторчук и Кира Дорошенко.
При претресот биле одземени беспилотно летало, камери со висока резолуција, GoPro камера, повеќе мобилни телефони и друга дигитална опрема. Одземените уреди се предмет на дополнителни проверки.
Црногорската полиција соопшти дека со навремената и координирана интервенција спречила потенцијално штетно дејствување на територијата на земјата.
Тука има важна правна разлика. Протерувањето е административна безбедносна мерка, а не судска пресуда за шпионажа или за спроведување незаконска пропагандна операција. До крајот на денот на 10 октомври не е јавно потврдено поднесување кривично обвинение против Звинчук и неговата група.
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Зошто Црна Гора ги протера Русите?
Официјалното образложение на црногорските власти е заштита на националната и внатрешната безбедност. Но информациите што Vijesti ги добиле од безбедносни извори укажуваат на поконкретно сомневање, а тоа е дека тимот на „Рибар“ подготвувал видео и документарни материјали со кои европската интеграција на Црна Гора би се претставила како процес штетен за нејзините национални интереси.
Според тие извори, посебен акцент требало да се стави на усогласувањето на визната политика со Европската Унија, вклучително и предвиденото воведување визи за руските државјани од 1 ноември 2026 година.
Потенцијалниот наратив, според процените што ги пренесува весникот, би бил дека приближувањето кон европските стандарди го загрозува туризмот, ја ослабува економијата и ѝ нанесува штета на Црна Гора.
Таквиот пристап одговара на познат модел на политичко-информациско влијание, во кој реални економски или општествени прашања се користат за промовирање пошироки геополитички пораки. Во конкретниот случај, тоа би значело претставување на европските интеграции како опасност наместо како стратегиска определба на државата.
Сепак, ова останува тврдење засновано врз информации од безбедносни извори, а не јавно докажан план на групата.
Премиерот Милојко Спајиќ, реагирајќи на операцијата, нагласи дека Црна Гора ги штити своите интереси и дека никој нема да ја загрози нејзината европска иднина. Тој предупреди дека обидите за дестабилизација преку хибридни активности континуирано го придружуваат европскиот пат на земјата.
Москва реагира: Дипломатска интервенција и закани за одмазда
Случајот предизвика брза реакција од највисоките руски политички и дипломатски кругови.
Портпаролот на Кремљ, Дмитриј Песков, изјави дека руските дипломати ќе ги утврдат причините за приведувањето и ќе работат на заштита на правата на руските државјани. Портпаролката на руското Министерство за надворешни работи, Марија Захарова, потврди дека амбасадата во Подгорица се занимава со случајот.
Како што може да се очекува, многу поостра беше реакцијата на поранешниот руски претседател и актуелен заменик-претседател на Советот за безбедност, Дмитриј Медведев.
Тој тврди дека во Европа е започнат прогон на руските државјани и сугерираше дека Русија би можела да приведува американски и европски граѓани за да обезбеди лица за идни размени на затвореници. Изјавата претставуваше заканувачка политичка порака, иако не беше придружена со конкретна одлука за преземање такви мерки. Ваквата реторика беше несразмерна со исходот на случајот: Звинчук и неговите соработници не останаа во притвор во Црна Гора, туку беа протерани и заминаа во Србија.
На аеродромот во Подгорица ги придружуваше рускиот амбасадор Александар Лукашик, што го потврдува непосредното дипломатско ангажирање на Москва.
Одбраната на Звинчук: „Снимавме документарен филм“
Звинчук ја отфрли верзијата дека неговата група дошла во Црна Гора за да спроведува политичко-информациска операција.
Тој тврди дека екипата работела на документарна серија за историските односи на Русија со балканските народи, а во Црна Гора планирала да снима материјали поврзани со црквата, православието и русофилството. Според неговата верзија, тие побарале дозвола за снимање во Цетињскиот манастир, но не добиле одговор пред интервенцијата на полицијата.
По пристигнувањето во Белград, тој изјави дека при полициското испрашување биле прашани дали регрутираат странски државјани за руската војна против Украина.
Звинчук тврди и дека членовите на тимот биле испрашувани одделно и дека им била ограничена меѓусебната комуникација.
Овие наводи се негова верзија на настаните. Без објавени резултати од проверките на опремата и документацијата, не може независно да се утврди дали снимањето било исклучиво документарно или дел од поширока информациска активност.
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Кој е Михаил Звинчук и што претставува „Рибар“?
Михаил Звинчук е поранешен припадник на руските вооружени сили, кој работел и во структурите за односи со јавноста на Министерството за одбрана на Русија. Во 2018 година го основал каналот „Рибар“ на Телеграм, кој од релативно мал воен блог прераснал во една од највлијателните руски платформи за дезинформации за руската агресија против Украина.
До октомври 2026 година, главниот канал има околу 1,56 милиони следбеници. Објавува воени карти, анализи на фронтот, информации за воените операции и политички коментари што во голема мера ја поддржуваат руската воена и геополитичка агенда.
Но „Рибар“ не е само информативен канал. Мрежата развила повеќејазични медиумски содржини, визуелна продукција, документарни проекти и активности насочени кон странската публика.
Според истражување на рускиот медиум The Bell, структурите на покојниот основач на паравоената група „Вагнер“, Евгениј Пригожин, финансиски го поддржувале „Рибар“ од 2019 година. Звинчук подоцна тврдеше дека тие врски завршиле во 2022 година.
Британските власти, пак, наведуваат дека мрежата добивала средства од руската државна одбранбена корпорација „Ростех“ и имала врски со структури на руската претседателска администрација и разузнавачкиот апарат.
Европската Унија го стави Звинчук под санкции во 2023 година. Во образложението се наведува неговото учество во работната група формирана од Владимир Путин за поддршка на руските мобилизациски напори, како и ширењето дезинформации и пропаганда поврзани со агресијата против Украина.
Велика Британија воведе санкции против Звинчук и компанијата „Рибар“ во декември 2025 година, а против Валерија Звинчук во јули 2026 година.
Американскиот Стејт департмент во 2024 година понуди награда до 10 милиони долари за информации поврзани со лица вклучени во операции на странско мешање во американските избори, меѓу кои се споменува и мрежата „Рибар“. Американските власти ја поврзуваат со активности преку социјални мрежи насочени кон продлабочување на политичките и општествените поделби во САД.
Тоа не значи дека против Звинчук постои јавно потврдена американска кривична пресуда. Но меѓународните санкции и официјалните американски процени покажуваат дека неговото дејствување одамна се разгледува во контекст на информациска безбедност, а не само на воено новинарство.
Зошто Белград? Србија како регионално прибежиште
Еден од најважните аспекти на случајот е одлуката на протераната група да замине во Србија, а не во Русија. Според Vijesti, токму петмината Руси побарале да бидат испратени во Белград. Нивното пристигнување беше потврдено на 10 октомври, а Звинчук рече дека ќе останат неколку дена и ќе размислат за понатамошните чекори.
Изборот на Белград има конкретна политичка и логистичка заднина. За разлика од Црна Гора, која е членка на НАТО и ги усогласува своите политики со санкциите на Европската Унија, Србија одржува блиски односи со Москва и не се приклучила кон главните европски санкции против Русија. Србија и Русија одржуваат и безвизен режим.
Тоа ја прави Србија значително попристапна средина за руски државјани и организации што се соочуваат со ограничувања во голем дел од Европа. А Звинчук веќе има воспоставено присуство и контакти во Србија и во Република Српска.
Истражувањето на Radio Slobodna Evropa покажува дека Звинчук уште во април 2024 година одржал предавање во белградскиот хотел „Москва“ за Телеграм како средство за контрола на информацискиот простор. На предавањето биле анализирани и влијателните канали на српски јазик.
Во Република Српска претходно била најавена соработка со „Рибар“ за воспоставување медиумска школа и обуки на српски јазик.
Звинчук престојувал во Бања Лука и во ноември 2025 година, кога објавувал коментари за политичките случувања во ентитетот.
Непосредно пред приведувањето во Црна Гора, неговиот тим повторно бил на балканска турнеја. Според објавените видеа, од 27 септември престојувал во Србија, а на 30 септември снимал пред Народното собрание во Белград.
На 2 октомври пристигнал во Сараево, а потоа престојувал во Бања Лука и посетувал други локации во Босна и Херцеговина. На 7 октомври ја преминал границата кон Црна Гора.
Оваа хронологија покажува дека Белград не бил случајно избрана дестинација по протерувањето, туку дел од регионалната маршрута и простор во кој Звинчук веќе развивал активности.
Дали Србија е безбедно прибежиште за него? Во практична смисла, достапните информации укажуваат дека таму постојат поповолни политички и институционални услови за престој и продолжување на медиумските активности. Впрочем, Белград е седиште и на регионалните редакции на руските државни медиуми Спутник Србија и РТ Балкан, чие емитување и дистрибуција во Европската Унија се опфатени со рестриктивните мерки воведени по почетокот на руската целосна инвазија врз Украина во 2022 година. За соработката меѓу српската Безбедносно-информативна агенција (БИА) и руските разузнавачки структури, вклучително и Службата за надворешно разузнавање (СВР), постојат и официјални потврди од Белград. Дополнително, блиските безбедносни врски со Москва беа јавно промовирани и од поранешниот директор на БИА, Александар Вулин. Воедно, тој е и долгогодишен близок соработник и политички сојузник на српскиот претседател во заминување, Александар Вучиќ, министер во повеќе влади и една од најпрепознатливите фигури во институционалната соработка на Белград со Москва, вклучително и со руските разузнавачки служби. Неговите врски со Кремљ се јавно документирани, а Вучиќ го бранеше и по воведувањето американски санкции против него во 2023 година.
Сето ова ја прави Србија политички и оперативно поповолна средина за дејствување на руските медиумски и информациски мрежи отколку соседна Црна Гора. Од друга страна, нема јавно потврден доказ дека српската држава му понудила политичка заштита на тимот на Звинчук или дека Белград бил однапред договорено засолниште.
Иако постојат документирани активности на „Рибар“ во Србија и Босна и Херцеговина, засега нема јавно потврдени информации дека оваа руска мрежа има воспоставено оперативна структура, организирало медиумски обуки или спроведувало конкретни операции на информациско влијание во Северна Македонија. Сепак, отсуството на такви информации не го исклучува постоењето контакти или индиректно влијание преку регионалните медиумски и дигитални канали. Особено имајќи предвид дека „Рибар“ располага со разгранета меѓународна мрежа, прашањето за евентуалното присуство и влијание во Северна Македонија останува релевантно за понатамошно истражување.
Во секој случај, домашните проруски актери и пропагандни канали не треба автоматски да се поврзуваат со „Рибар“, дури и кога шират идентични или слични наративи. За утврдување директна поврзаност се потребни проверливи докази за организациска соработка, координација, финансирање или комуникација.
Според информации што Тимот на ЦИВИЛ за мониторинг на хибридните закани во текот на своите истражувања во повеќе наврати ги добил од релевантни кругови, постојат сериозни сомневања за можни врски меѓу руските мрежи за информациско влијание и одредени актери во Северна Македонија. Сепак, тимот досега нема добиено материјални докази што би овозможиле независна потврда на овие информации, ниту е независно потврдена конкретна оперативна поврзаност со „Рибар“.
Оттука, постојат индиции што заслужуваат понатамошно истражување, но не и доволна доказна основа за категорични заклучоци.
Од Телеграм до политичко влијание
Активностите на „Рибар“ не се ограничени на Русија и Украина. Мрежата се проширува преку локални соработници, медиумски проекти и продукција на содржини за различни региони.
Истражувањето на Радио Слободна Европа го документира присуството на Звинчук во Србија и Босна и Херцеговина, додека чешкиот медиум Seznam Zprávy во септември 2026 година објави истражување за активности на соработници на „Рибар“ во повеќе европски земји.
Според тоа истражување, членови на мрежата снимале интервјуа со политичари, новинари и експерти, при што соговорниците не секогаш биле јасно информирани за кој проект се снима материјалот. Чешките власти испитале двајца руски државјани поврзани со овие активности и им наредиле да ја напуштат земјата.
За Западен Балкан се отвора прашањето дали документарните продукции, медиумските обуки и контактите со локални актери служат исклучиво за новинарска работа. Постојат повеќе од оправдани сомневања дека во одредени случаи се користат и како инфраструктура за политичко-информациско влијание
Во тој контекст, повторно се актуализираат и прашањата за долгогодишните активности на руската дипломатија во Скопје и нејзината улога во ширењето политички наративи. Да потсетиме, во периодот 2022–2023 година, тогашните власти во Северна Македонија протераа вкупно 14 руски дипломати, во три одделни одлуки, поради активности спротивни на Виенската конвенција за дипломатски односи.
Тимот на ЦИВИЛ за мониторинг на хибридните закани континуирано ги истражува и документира операциите за влијание во Северна Македонија. Наодите од овие активности се претставени во бројни извештаи и анализи, како и во посебни поглавја од публикациите за изборниот мониторинг на претседателските и парламентарните избори во 2024 година и локалните избори во 2025 година.
Во секој случај, кога зад медиумски активности стои санкционирана мрежа како „Рибар“, за чие дејствување западните институции имаат документирани безбедносни сомневања, транспарентноста на нејзините активности, изворите на финансирање и врските со локалните актери стануваат прашања од особен јавен интерес.
Ново прашање за Подгорица: Како Звинчук воопшто влегол во земјата?
Случајот доби и внатрешнополитичка димензија на 10 октомври, кога кабинетот на црногорскиот претседател Јаков Милатовиќ побара институциите да објаснат како лице под санкции на Европската Унија успеало да влезе во земјата.
Во официјалното соопштение се бара да се утврди со какви информации располагале надлежните институции, дали процедурите биле почитувани, дали постоела комуникација со партнерски разузнавачки служби и кои мерки биле преземени за време на престојот на групата.
Тоа се особено важни прашања бидејќи Црна Гора веќе ја усогласила својата политика со европските рестриктивни мерки. Милатовиќ побара институционална одговорност и транспарентност, со почитување на ограничувањата што произлегуваат од заштитата на доверливите безбедносни информации.
Оттука, истрагата има две насоки: што правела руската група во Црна Гора и како функционирале црногорските институции пред и за време на нејзиниот престој.
Едногодишна забрана за влез во Црна Гора
Во меѓувреме, на 10 октомври во 17:23 часот, „Вијести“ објави нов детал од полициското решение: на Михаил Звинчук му е забранет влез во Црна Гора до 10 октомври 2027 година. Решението се повикува на член 35 од Законот за странци, кој дозволува прекинување на краткорочниот престој поради национална или внатрешна безбедност.
Според објавената документација, полициските служби процениле дека постојат безбедносни пречки за неговиот понатамошен престој.
„Рибар“ ја објави и изјавата што Звинчук ја дал пред полицијата, во која тој ги негира сомневањата дека бил во Црна Гора за регрутирање лица за руската војна во Украина.
Протерување или овозможено бегство од одговорност?
Одлуката за протерување отвора и едно непријатно прашање за црногорските власти: дали со брзото отстранување на Звинчук од земјата, и тоа кон Србија по негово барање, фактички му беше овозможено да избегне натамошна истрага и евентуална кривична одговорност во Црна Гора?
Станува збор за лице под санкции на Европската Унија од 2023 година, чија мрежа западните институции ја поврзуваат со руските операции на информациско влијание. Иако санкциите сами по себе не претставуваат налог за апсење, а протерувањето е законски предвидена административна мерка, останува неразјаснето зошто сериозната безбедносна процена не резултираше со подетална јавно потврдена истражна постапка пред неговото заминување.
Дополнително, зошто на Звинчук и неговите соработници им беше дозволено да отпатуваат токму во Србија, земја што не ги применува главните европски санкции против Русија и во која „Рибар“ веќе има воспоставено контакти и активности? Дали биле консултирани меѓународните безбедносни партнери и дали е обезбедено продолжување на евентуалната истрага по нивното заминување?
Дали протерувањето беше најсоодветната законска мерка за заштита на националната безбедност или решение со кое ризикот едноставно беше префрлен надвор од црногорските граници? Одговорот бара транспарентност од надлежните институции, особено во однос на правната основа за протерувањето, зачуваните докази и можноста за натамошна истрага.
Случај што не завршува со протерување
Случајот со Михаил Звинчук не завршува со неговото протерување од Црна Гора. Напротив, отвора пошироки прашања за способноста на државните институции да ги препознаваат, истражуваат и спречуваат операциите на странско информациско влијание, но и за нивната меѓусебна координација во регионот.
Звинчук и неговите соработници ја напуштија Црна Гора, но мрежата „Рибар“ продолжува да дејствува. Нивното заминување во Белград, каде што веќе постојат воспоставени контакти и активности, дополнително ја нагласува регионалната димензија на случајот.
Прашањето веќе не е само што правел Звинчук во Рисан, туку и дали институционалниот одговор беше доволен за да се спречи евентуално продолжување на истите активности на друго место на Западен Балкан.
Само наивните можат да поверуваат дека со протерувањето на осомничените лица од една држава се отстранува и заканата што ја претставуваат хибридните операции.
ЦИВИЛ МЕДИА | Сите права се задржани.
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
