По повеќе од 13 години во Англија, вклучително и пет години поминати во затвор, основачот на Викиликс Џулијан Асанж во средата се изјасни за виновен на Северните Маријански Острови, далечен американски комонвелт во Пацификот, и го напушти судот како слободен човек.
За прв пат во американската историја, според написот на Њујорк тајмс, собирањето и објавувањето информации кои владата ги смета за тајни, успешно се третира како кривично дело, што претставува застрашувачки преседан за новинарите. Меѓутоа, бидејќи Асанж се согласи на договор, не постои ризик случајот да доведе до дефинитивна одлука на Врховниот суд што поддржува тесен поглед на слободата на печатот.
Но, експертите предупредија дека договорот за признавање вина постигнат меѓу американските власти и основачот на Викиликс, австралискиот државјанин Џулијан Асанж, кој од 2010 година објави стотици илјади доверливи американски документи на веб-страницата за „свиркање“, според кој тој ќе се изјасни за виновен за едно обвинение според Законот за шпионажа, но ќе избегне да одлежи дополнително време во притвор, може да создаде опасен преседан, пренесува Гардијан,
Во спротивно, на Асанж, кој се бореше со својата екстрадиција во САД откако Викиликс објави повеќе од 250.000 протечени доверливи воени и дипломатски документи во 2010 година, му се заканува затворска казна до 175 години по 18 точки од обвинението. Тој ги помина последните пет години во затворот Белмарш, а претходно седум години бараше засолниште во амбасадата на Еквадор во Обединетото Кралство.
Меѓународната федерација на новинари (ИФЈ) го нарече неговото ослободување „значајна победа за слободата на медиумите“ додека нејзиниот генерален секретар, Ентони Беланџер, додава:
„Доколку Асанж одеше во затвор до крајот на својот живот, секој репортер што ќе му предаде доверлив документ би се плашел. соочени со слична судбина“.
Но, Сет Стерн, директор на Фондацијата за застапување за слободата на печатот (FPF), рече дека е „алармантно“ што молбата била спроведена.
„Договорот за признавање вина нема да има преседан ефект на судска одлука, но сепак ќе виси над главите на новинарите за национална безбедност во годините што доаѓаат“, рече тој.
Тоа беше чувство што го повтори Стела Асанж, која рече дека нејзиниот сопруг ќе побара помилување откако ќе го прифати обвинението.
„Фактот дека постои признание за вина според Законот за шпионажа во врска со добивање и откривање информации за националната одбрана очигледно е многу сериозна грижа за новинарите и за новинарите за национална безбедност воопшто“, рече таа за Ројтерс.
Периодот по договорот беше време за „упорно застапување … за да се осигура дека откривањето на вистината никогаш не е криминализирано“, рече Сабрина Тучи, портпарол на PEN International, додека Сеамус Дули, помошник генерален секретар на Националната унија на новинари, рече дека третманот на Асанж ја истакна потребата „за глобална будност од страна на новинарите“.
Времето на одлуката, нешто повеќе од една недела пред општите избори во Обединетото Кралство, може да укаже дека лабуристичката влада може да влијае на нејзините дипломатски сојузници, рече водечкиот адвокат за човекови права Џефри Робертсон К.Ц.
„Мислам дека еден од факторите за признавање на Пентагон беше неизбежноста на нова влада“, рече тој. „Мислам дека беше [признание] дека конечната одлука ќе ја има лабуристичката влада, пријателска со австралиската лабуристичка влада, а не со конзервативците“.
Робертсон, кој дејствуваше за Асанж и ја основаше Doughty Street Chambers, која го претставува основачот на Викиликс повеќе од една деценија, рече дека администрацијата на Бајден сега треба јавно да покаже дека нема да ги гони новинарите за извршување на нивната работа, вклучително и уверувањето дека не-американски новинарите ќе бидат заштитени според првиот амандман, кој ја штити слободата на говорот во САД.
Во мај, високиот суд на Обединетото Кралство му даде дозвола на основачот на Викиликс да поднесе жалба против неговата екстрадиција во САД, откако утврди дека тој можеби нема да може да се потпре на првиот амандман на САД и дека може да има предрасуди на судењето поради неговата националност.
„Американската влада треба јасно да каже дека нема да се обидува повторно да тврди дека првиот амандман не ги штити новинарите од другите земји“, рече Робертсон, додавајќи дека владите, вклучително и ОК треба да лобираат за овој исход.
Сајмон Кроутер, правен советник на Амнести Интернешнл, рече дека владата на ОК била „соучесничка“ во американското гонење на Асанж, што направило „историска штета“ на глобалната слобода на изразување.
Во јуни 2019 година, тогашниот министер за внатрешни работи на Обединетото Кралство, Саџид Џавид, го потпиша американскиот налог за екстрадиција на Асанж. Во март 2022 година, Врховниот суд на Обединетото Кралство ја одби дозволата за жалба на Асанж, а во јуни тогашната министерка за внатрешни работи, Прити Пател, ја одобри неговата екстрадиција.
„Многу рано во постапката, државниот секретар ќе го добиеше американското барање за екстрадиција и требаше да одлучи дали да го потврди или не. [Велика Британија] можеше да го отфрли уште на самиот почеток без какви било уставни прашања, но не го стори тоа“, рече Кроутер.
Тој ја повика секоја нова влада на ОК да изврши притисок за мерки за заштита на новинарите, како што е нов меѓународен договор, конвенција или необврзувачки правни принципи од меѓународно тело како ОН.
„Би сакал да видам како Обединетото Кралство е на чело на помагањето да се отстрани нередот што беше создаден од овој случај“, рече тој.
Следната британска влада мора да ги притисне САД за уверување дека нема да ги гони новинарите за објавување доверливи информации, сметаат организациите за човекови права и експертите по ослободувањето на Џулијан Асанж.
Други експерти тврдеа дека договорот веројатно нема да постави преседан, при што колешката од Лабуристите Хелена Кенеди КЦ рече дека тоа е „прагматичен начин за решавање на многу предизвикувачки случај“. Тим Досон, заменик генералниот секретар на ИФЈ, рече дека иако прифаќањето на обвинението може да изгледа како опасен преседан, „во пракса, случајот што заврши вака е значаен поттик за слободата на печатот“.
„Мислам дека сите сфаќаат дека тоа е дипломатска вежба за да се спаси срамот, наместо правна одлука. Тоа беше црно петно за Пентагон во овој поглед, и мислам дека нема да бидат желни да го рекреираат ,“ додаде Робертсон.
Ребека Винсент, директорка за кампањи во Репортери без граници (РСФ) рече:
„Би сакале да видиме влада на ОК која би испратила многу поинаква порака доколку повторно се соочи со ваков случај и да дејствува во согласност со зајакнувањето на слободата на печатот. ”
Поборник за слободата на печатот или …
Џулијан Асанж, кој многумина го сметаат за поборник за слободата на печатот, го привлече глобалното внимание со објавувањето на доверливите американски воени документи, вклучувајќи ги и злогласните дневници за војната во Ирак и Авганистан. Правните проблеми на Асанж започнаа со обвинувањата во Шведска, а потоа побараа азил во амбасадата на Еквадор во Лондон за да избегне екстрадиција во САД, каде што се соочи со обвиненија според Законот за шпионажа.
Џулијан Асанж, кој во средата излезе на слобода по договорот за признавање на вината со американските власти со кој заврши повеќегодишната правна сага, како што пренесува Економист тајмс, за многумина е бестрашен борец за слободата на печатот.
Но, за многу други, 52-годишниот Австралиец бил несовесен со доверливите информации и ги ставал животите на луѓето во опасност.
Тој помина повеќе од една деценија или во притвор или затворен во амбасадата на Еквадор во Лондон, обидувајќи се да избегне екстрадиција – прво во Шведска за да одговори на обвинувањата за силување, а потоа и во САД.
Односите на Асанж со Русија
Поддржувачите на Асанж, вклучително и кинескиот дисидент уметник Аи Веивеи и покојната модна дизајнерка Вивиен Вествуд, тврдат дека обвиненијата биле политички мотивирани.
Тие постојано изразуваа загриженост за физичката и менталната жртва од неговото продолжено затворање. Нилс Мелцер, специјален известувач на ОН за тортура, рече дека „прогресивно тешкото страдање што му се нанесува“ на Асанж преку неговиот притвор е еднакво на тортура.
Асанж првично беше поддржан од групи за човекови права и весници кои работеа со него за уредување и објавување на дневниците за војна во САД, докази кои вклучуваа протечено видео на кое се гледа како американски воен хеликоптер Апачи пука и убива фотограф и возач од Ројтерс, како и неколку ирачки цивили на улица во Багдад во 2007 година.
Но, многумина беа преплашени кога Викиликс исфрли нередактирани документи на интернет, вклучувајќи ги и имињата на информаторите. Асанж спектакуларно се скара со своите медиумски партнери.
Американските адвокати признаа дека иако биле „свесни“ за изворите кои исчезнале откако Викиликс ги објавил нивните имиња, тие не можат да докажат дека нивното исчезнување било резултат на тоа што биле „аутирани од Викиликс“.
Прашањата се зголемија и за односите на Асанж со Русија. Истрагата на специјалниот обвинител Роберт Мулер за мешање во претседателските избори во САД во 2016 година на кои победи Доналд Трамп покажа дека Русите „изгледале“ дека ја хакирале кампањата на демократката Хилари Клинтон, а потоа „јавно ги дистрибуирале тие материјали преку различни посредници, вклучително и Викиликс“.
Драган Мишев
