Марко Маневски
Се сеќавате кога сѐ почна невино? Кога Фејсбук беше место каде што ќе закачиш три слики од излегување, една заматена бидејќи веќе си бил во фаза кога телефонот ти изгледа како телескоп, и ќе напишеш статус: „Синоќа беше лудило, екипата најдобра, ве сакам.“ Некој ќе сподели песна што ја слушнал во кафуле. Некој друг ќе лајкне. Тоа беше тоа. Целата драма на денот беше дали тетка ти ќе те види на сликата со шише во рака и ќе ја праша мајка ти: „Нормално ли е ова на тие години?“
Тоа беше време кога социјалните мрежи можеби беа она што тврдеа дека се – место за да се поврзеш со луѓето. Наивно, знам. Како верувањето дека навистина ќе се збогатиш од продажба на Хербалајф, само што овде барем никој не бараше да купиш стартен пакет.
А тогаш некој во некоја канцеларија, веројатно додека јадел салата од педесет долари и гледал графикони што одат нагоре, сфатил нешто што засекогаш ќе ја промени природата на човечката комуникација: мирните луѓе не скролаат. Среќните луѓе го затвораат прелистувачот и одат да си го живеат животот. Бесот е тој што те држи прикован за екранот до три наутро, со палец што се движи побрзо од твојата совест.
И така алгоритмот престана да ви го покажува она што го сакате. Сега ви го покажува она што ве нервира. Тоа не е случајност, не е дефект на системот. Тоа е систем кој работи точно онака како што е дизајниран. Вашиот фид веќе не е огледало на вашите интереси. Вашиот фид е каталог на сѐ што ви го крева притисокот, подреден по приоритет, како мени во ресторан каде што анксиозноста е главната состојка.
Ова не е метафора заради метафора, ова е буквално начинот на кој тоа функционира: социјалните мрежи не се простор за слобода на говор. Тие се фабрика за препакување на бесот во содржина, со цел да ве задржат доволно долго, за да ви прикажат уште една реклама за душек што сам се витка. Колатералната штета не е нивна одговорност.
Да ви покажам како изгледа тоа кога ќе се преведе на улица, во реалниот живот, каде луѓето сѐ уште имаат лице, а не само профилна слика.
Замислете дека стоите на плоштад и зборувате со некого за филм. Да речеме, за Одисеја, бидејќи моментално сите ја гледаат, па нека послужи како пример. Велите дека не ви се допаднал. Некој ви приоѓа и вели: „Е, мене баш ми се допадна, мислам дека Нолан повторно погоди.“ Се приклучува трет: „Мене лично не ми се допадна, предолг е, а сепак некако сведен на минимум.“ И така, полека, околу вас се собираат десетина луѓе, сите зборуваат за филмот. Некој не се согласува, некој го брани режисерот како да му е кум, но сите сте тука поради истиот филм.
Тогаш доаѓа единаесеттиот. И тој единаесеттиот не вели ништо за филмот. Тој единаесеттиот погледнува еден човек во групата и вели: „А ти, со тоа презиме, што воопшто бараш овде, врати се од каде што си дошол.“
И тука, драги мои, престанува разговорот за филмот. Засекогаш. Некој ќе му рече: „Ај бе, зборуваме за филм, каква врска има тоа.“ Тој ќе рече: „Знам, само кажувам, овој има чудно презиме, а оној таму инаку е глупав и грд и не знае за што зборува кога станува збор за филмови, бидејќи имал кец по природа и општество во трето одделение“. И одеднаш, наместо да го избркаме, наместо да го продолжиме разговорот за Одисеја, сите ние сега се расправаме со него. Сите ги бранат своите презимиња, својата интелигенција, својот изглед. Филмот е заборавен. Токму кога ќе тргнеме секој кон својата куќа, уморни, исцрпени, некој фрла уште една навреда за крај, и еве нѐ пак тука, на истото место, сега веќе три часа подоцна, се караме за нешто што нема никаква врска со она поради кое првично се собравме.
Тоа ви е, точка по точка, моделот по кој функционираат социјалните мрежи глобално, а на Балканот особено. Само што овде единаесеттиот не се појавува случајно. Него алгоритмот го турка на врвот, бидејќи неговиот коментар генерира повеќе реакции отколку нечија љубов кон плановите на Нолан. Кавгата е попрофитабилна од дискусијата. Навредата е повносна од аргументот. И затоа, додека мислите дека учествувате во „јавна дебата за филм“, вие сте всушност статист во претстава чија единствена цел е да ве задржи на сцената што подолго, по можност додека не пукне некој од учесниците, буквално или фигуративно, зависно од денот и темата.
Кај нас таа формула е особено плодна, бидејќи имаме неисцрпен извор на единаесетти луѓе. Презиме, вера, ентитет, клуб, град, село, кој пукал на кого во деведесеттите, сѐ е тоа наполнета пушка која само чека прилика некој разговор за филм, за рецепт за полнети пиперки, за тоа дали е подобро детето да оди на фудбал или на карате, да го претвори во референдум за националниот идентитет. И ние налетуваме на куршумот секој пат, бидејќи сме, како вид, програмирани да реагираме на напад наместо да размислуваме за последиците. Некогаш тоа нѐ одржувало во живот кога требало да избегаме од мечка. Денес тоа нѐ тера во два и пол наутро да му пишуваме на непознат човек од друг град за да му го објасниме потеклото на неговото презиме. Велат дека биолошката еволуција доцни зад социолошката неколку илјади години, а дека технолошката е недостижна за двете.
А ако ви го додадам и тоа дека повеќето од тие единаесетти луѓе не се вистински луѓе, туку автоматизирани АИ-ботови, кои стојат по некои „илегални“ серверски рекови во Индија и Кина. Само во Србија е поевтино да ѝ плаќате на вистинска личност да биде бот отколку да закупите сервер што ќе го прави тоа за вас. Главно, луѓето не прифаќаат да се понижуваат така.
И тука доаѓаме до она што сите го знаеме, но ретко го признаваме. Зависни сме и гладни сме за уште. Но, социјалните мрежи се храна исто како што мастиката е храна. Џвакате. Го чувствувате вкусот. Вилицата се движи, челуста се заморува, ви се чини дека правите нешто. Но, кога ќе ја плукнете мастиката по еден час скролање, и понатаму сте гладни. Секогаш ќе бидете гладни. Бидејќи тоа никогаш и не беше направено за да нѐ нахрани. Направено е да биде во устата што подолго, за вилицата да не ви застане, додека некој друг брои колку долго џвакате и му наплаќа по минута на некој трет кој ви го продава најновиот вкус и арома.
Се сеќавате на оние пијани слики од излегување? Тие беа последниот пат кога сме споделиле нешто затоа што нѐ усреќило. Денес споделуваме затоа што нѐ разбеснило, бидејќи научивме: бесот се споделува побрзо, бесот добива повеќе коментари, бесот ве држи будни.
И додека го пишувате коментарот под овој текст, ајде да пробаме еден експеримент. Напишете нешто убаво. Само, да видиме, ќе лајкне ли некој мир, или го чекаме единаесеттиот да нѐ потсети чие презиме чие е.
Наслов на оригиналот: Jedanaesti čovek, Markolepsijа, 6 септември 2026
Сите права се задржани | ЦИВИЛ МЕДИА
