Разбушавената коса пораснала заедно со долга, побелена брада, на која лежат густи, црни мустаќи и намќорест поглед што како да им кажува на „пролетерите од сите земји да се обединат“, е сликата и поводот на Карл Маркс што многумина го паметат.
Овој германски филозоф, економист и револуционер, кој почина на 14 март 1883 година, е за еден најголемите мислител на сите времиња кој целиот свој живот го посветил на борбата против капитализмот.
Други го гледаат како главен виновник, одговорен за голем број брутални, диктаторски режими што се појавија во текот на 20 век низ целиот свет.
„До седумдесеттите години на 20 век, а потоа и во деведесеттите години кога се распадна европскиот социјализам, Марксовата мисла беше во основата на борбата за поголеми права на работниците, за поцивилизиран, поцивилизиран живот“, изјави за Би-Би-Си на српски јазик Јово Бакиќ, професор на Филозофскиот факултет во Белград.
„Значи, Марксовата мисла е исклучително важна, имаше големо политичко влијание, а е и научно значајна бидејќи објасни како функционирал капитализмот од 19 век во кој живеел“, истакнува социологот.
Карл Маркс се борел против нееднаквоста и експлоатацијата на работниците, поголемиот дел од својот живот го поминал во сиромаштија, а поради своите политички ставови бил протеран неколку пати од родната Германија, вклучувајќи го и Париз, и на крајот завршил во Лондон. (Би додале дека тој град освен по фудбалот е познат и по својата толеранција).
И покрај ова, тој успеал да напише неколку десетици книги, според многумина најважна е „Капитал“, додека некои биле создадени во соработка со неговиот пријател и другар Фридрих Енгелс, како што е „Комунистичкиот манифест“.
Неговиот лик и дело ги наследиле речиси сите социјалистички земји и влади, а Југославија не била исклучок, каде што марксизмот се изучуваше во средните училишта и факултетите со децении.
Иако падот на Берлинскиот ѕид во 1989 година го означи крајот на комунистичките режими низ целиот свет и овој предмет повеќе не е во училиштата, денес теоријата на Маркс, особено по светската економска криза на крајот од првата деценија од 21 век, е повторно актуелна и релевантна.
УЧЕЊЕ НА МАРКС ПРЕКУ ФАБРИЧКА РАБОТА
Серија социјални неправди со кои се соочил кога почнал да работи како матурант во средно училиште во Беран, на североистокот од Црна Гора, го навеле Немања Недовиќ да се посвети на проучување на идеите на Маркс во поголема мера.
„Како дете, многу повеќе си заинтересиран за Џим Морисон отколку за оние разбушавени и брадести луѓе, што е природно бидејќи си млад.
Но, кога одиш на работа и гледаш како некому го мавнуваат по главата, потоа доаѓаш на втората, третата работа, се сеќаваш што ти кажал професорот и потоа почнуваш да се согласуваш со мене“, вели Недовиќ, дипломиран филозоф и вработен во Би-Би-Си на српски јазик.
Тој вели дека слушнал за германскиот филозоф како дете, присуствувајќи на „политичките разговори“ на неговите родители и семејни пријатели, но се запознал повеќе со својот престој во средното училиште, а потоа и за време на студиите во Нови Сад.
Тој верува дека „стекнувањето академско образование“ потврдило дека најдобриот начин да се „заврши проучувањето на Маркс“ и да се „совлада суштината на марксизмот“ е да се оди во фабрика.
„Кога човек кој има одредено образование за Марксовата филозофија ќе дојде во фабриката и ќе го доживее она за што пишувал, дури тогаш гледа како тоа навистина изгледа“, нагласува триесетгодишниот Недовиќ, кој во моментот работи во магацин во Белград.
Сепак, тој додава дека Маркс е „тежок за разбирање без читање“, па со текот на времето прочитал многу од делата на Маркс, од кои ги издвојува книгите „Плати, цена и профит“, „Критика на готските и Ерфуртските програми“, „Комунистичкиот манифест“, како и извадоци од „Капиталот“.
Недовиќ верува дека „Марксовата критика на капитализмот“ сè уште не е „сериозно оспорена“ од никого, туку дека сè се сведува на „оспорување на обидот за изградба на социјализам, што не е исто“.
Тој истакнува дека дури и денес, секоја „социјална и државна заедница“ што сака да изгради „едно здраво општество“ мора да се потруди „барем елементарно да го почитува критичкиот приговор на Маркс“ бидејќи во спротивно, додава тој, „можеме само да залутаме“.
СОЦИОЛОГИЈА, ПОЛИТИКА, ЕКОНОМИЈА
Карл Маркс и неговиот другар Фридрих Енгелс го развија марксизмот како филозофскиот правец на марксизмот.
„Марксизмот стана начин на толкување на светот – едноставна идеја која во основа вели дека историјата е борба меѓу спротивставени општествени класи што може да се примени на сè – од проучувањето на литературата и филмот, до образовниот систем“, напиша Брајан Вилер, политички новинар на Би-Би-Си.
Марксизмот предвидува појава на бездржавно и безкласно општество во кое нема приватна сопственост.
На тоа ќе му претходеше насилно преземање на лостовите на моќта и средствата за производство од страна на пролетаријатот, со што ќе се воспостави привремена диктатура.
Првично се состоеше од три поврзани идеи – филозофска антропологија, теорија на историјата и економска и политичка програма, пишува Енциклопедијата Британика.
Неопходен дел од марксизмот е дијалектичкиот и историскиот материјализам.
Дијалектичкиот материјализам имал многу варијанти, вели професорот Бакиќ, додека во сталинизмот бил „на некој начин вулгаризиран“.
„Маркс е првенствено творец на историскиот материјализам – како борбите во материјалната сфера на општествениот живот го условуваат општествениот развој и како општеството и историјата всушност се менуваат преку класната борба“, додава социологот.
Марксизмот бил повикуван од бројни политички движења, партии и идеолози во текот на 20 век и толкуван на различни начини.
Тој бил основа на марксизмот-ленинизмот и маоизмот, револуционерните доктрини на Владимир Илич Ленин и Мао Це Тунг, а ги инспирирал и социјалдемократите.
Професорот Бакиќ, исто така, верува дека Маркс е „многу значаен мислител“ кој „брилијантно го анализирал своето време и се обидел да воведе хуманистичка карактеристика во општествените науки“.
„Општествената наука не може да биде целосно вредносно неутрална, оние кои работат во корист на експлоататорите и оние кои работат за ослободување на човекот од владеењето на друг човек не е исто.
Маркс беше оној кој го посвети целиот свој живот на ослободувањето на целото човештво, односно ослободувањето на човекот од владеењето на друг човек“, објаснува тој.
Тој вели дека неговата важност на научно ниво се рефлектира и во фактот дека, заедно со Макс Вебер и Емил Диркем, тој „ја основал социологијата како наука“ и дека „различни теоретски насоки во современата социологија произлегуваат од нивната мисла“.
ПРОБЛЕМИ, ГРЕШКИ И КОНФЛИКТИ
Критиката на учењата на Маркс доаѓаше од двете страни на политичкиот спектар. Меѓу првите политички противници што ги стекна беа анархистите собрани околу Михаил Бакунин за време на постоењето на Првата интернационала – меѓународно здружение на работници формирано во Лондон во 1864 година.
По падот на Париската комуна во 1871 година, кое Карл Маркс безрезервно ја поддржуваше, имаше несогласувања меѓу овие струи во рамките на организацијата. Бакунинистите ја сметале Париската комуна за модел на револуционерна директна акција и побивање на она што го сметале за „авторитарен комунизам“ на Маркс.
Идеолошки разлики постоеле и во однос на државата, каде што марксистите се залагале за социјализам по револуцијата – период на транзиција кон комунизам. Во тој период на транзиција, државата постепено ќе изумира до нејзиното конечно исчезнување, додека анархистите барале нејзино итно укинување.
Бакунин почнал да организира секции во рамките на Интернационалата за да ја нападне наводната диктатура на Маркс и Генералниот совет, чиј член бил Германецот.
Плашејќи се дека ќе ја изгуби контролата врз организацијата, Маркс успеал да ги победи анархистите на Хашкиот конгрес во 1872 година, единствениот на кој присуствувал.
Така, Бакунин и неговите следбеници биле исклучени од Интернационалата, која престанала да постои во 1876 година.
Неколку децении претходно, Маркс станал цел на критики во друг потег.
Иако неговите родители биле Евреи, многумина го обвиниле за антисемитизам поради ставовите што ги изразил во делото од 1843 година, „Додаток на еврејското прашање“.
Во тој дел, тој вели дека „световната основа на јудаизмот“ е себичноста, „светскиот култ“ е трговијата, а „светскиот бог“ се парите.
Професорот Бакиќ вели дека постојат проблеми во неговата доктрина, што е „логично и нормално“ за општествената теорија.
Според него, идејата за работничката класа како „субјект на историјата“ е исто така „многу проблематична“.
„Тој го постави врз основа на многу проблематичната теза дека робовите биле спротивставени на робовладетелите, кметовите на феудалните господари…“
Тој наведува дека револуциите во 19 век, како и Француската револуција од 1789 година, биле „во суштина буржоаски револуции“.
„Во Француската револуција, масите луѓе учествуваат, но буржоазијата профитира од тоа, додека кметовите се ослободуваат, но само за да станат работна сила што ќе може да ја продава својата работа на капиталистите“, истакнува професорот.
Затоа, вели тој, е „најпроблематично“ што „класата што ќе се еманципира“ е однапред издвоена, а потоа „со еманципација, ќе го еманципира целото човештво. Тоа е прилично едноставен пристап“.
БИБЛИИ НА РАБОТНИЧКАТА КЛАСА
Библиографијата на Карл Маркс вклучува десетици книги, вклучувајќи ги „Германска идеологија“, „Бедата на филозофијата“, „Наемен труд и капитал“, „Принос кон критиката на политичката економија“ и други.
Тој напиша голем број дела во соработка со Фридрих Енгелс, меѓу кои се издвојува Манифестот на Комунистичката партија.
Една од главните водечки идеи на овој политички памфлет е дека „историјата на сите претходни општества е историја на класните борби и дека пролетаријатот е единствената вистинска револуционерна класа.
Во ова дело, авторите повикуваат на „насилно уривање на целиот претходен општествен поредок“, што послужи како оправдување за сите комунистички револуции низ целиот свет.
Во него, за прв пат се претставени целите на движењето, меѓу кои се пролетерската револуција, уривањето на буржоаската власт, укинувањето на приватната сопственост, прогресивното оданочување и воведувањето на универзално образование.
Исто така, постојат и други барања што би довеле до постепено пропаѓање на државата и создавање бескласно општество – комунизам.
Со текот на времето, манифестот стана еден од најважните политички документи, кој беше преведен на речиси сите светски јазици.
Сепак, повеќето го сметаат „животно дело“ на Маркс за „Капитал“, кое го пишувал во текот на неколку децении и не успеал да го заврши во текот на својот живот.
„Капитал“ е историско, економско и социолошко дело преку кое Маркс се обидел да им даде на своите идеи „основа врз проверливи факти и научни анализи“.
Биографот на Маркс, Франсис Вин, еднаш рекол дека делото се чита како готски роман „во кој главните ликови се поробени од чудовиште кое самите го создале и кое ги проголтува“.
Во него, Маркс тврди дека економскиот систем базиран на индивидуална добивка не може да биде стабилен.
Тој не наведува кога точно ќе се случи ова, само тврди дека распадот е неизбежен.
Исто така, никаде јасно не е наведено како точно ќе изгледа комунистичкото општество што ќе го замени капитализмот, само се вели дека ќе ги ослободи работниците од ропство.
Првиот том од „Капитал“ е објавен во 1867 година, додека вториот и третиот се уредени од Енгелс и објавени во 1885 и 1894 година, по смртта на Маркс.
Заедно со Комунистичкиот манифест во 2013 година, беше регистриран во Програмата за сеќавање на УНЕСКО.
МАРКС ДЕНЕС
Марксовите учења се сè уште релевантни, смета Недовиќ, бидејќи „суштински ништо не се променило“ од времето кога го напишал Капиталот до денес.
„Сè уште живееме во истото цивилизациско наследство кое продолжува да ги преживува кризите за кои Маркс предупредувал“.
Тој исто така нагласува дека Марксовата филозофија „се враќа како повторена корекција на постојната ситуација“, првенствено преку растечкиот „академски интерес“, и во нашата земја и во светот.
Од друга страна, професорот Бакиќ верува дека Марксовите идеи се актуелни „под услов да не се разберат на догматски начин“.
Според неговото искуство, ова е чест случај во Србија каде што левичарите понекогаш „сфаќаат некои работи буквално и мислат дека ништо не се променило во последните 200 години“.
„Човек не може да размислува за современото општество преку егзегезата на Марксовиот превез, тоа е невозможно“, заклучува Бакиќ.
КОЈ БИЛ КАРЛ МАРКС?
Карл Хајнрих Маркс е роден на 5 мај 1818 година во Трир, Германија, во еврејско семејство како најстар син од осум деца.
Таткото Хершел, откако го прифатил христијанството – Хајнрих, бил успешен адвокат, додека мајката Хенриета Персбург дошла во Германија од Холандија. По завршувањето на средното училиште во родниот град, Маркс се запишал на правни студии на Универзитетот во Бон во 1835 година, пред да се пресели во Берлин една година подоцна.
Таму се запознал со Хегеловата филозофија и со Младите Хегелијанци.
Набрзо се приклучил на нивното тесно друштво „Докторски клуб“, чии членови биле вклучени во новото литературно и филозофско движење.
Во 1842 година, со титула доктор на науки, почнал да работи за новооснованиот весник „РајнскИ новинИ“ во Келн, верувајќи тогаш дека цензурата е „морално зло“ и дека од неа можат да произлезат само „зли последици“. На крајот од следната година, се преселил во Париз, тогашен центар на социјалистичката и комунистичката мисла, каде што станал револуционер. Таму тој за прв пат официјално се сретнал со Фридрих Енгелс, иако претходно кратко се сретнале кога бил уредник на весникот „Рајнски“ и ја пишувал „Критиката на Хегеловата филозофија на државното право“. Во тоа дело, тој ја напишал често цитираната реченица дека „религијата е опиум за масите“.
Откако бил протеран од Франција, во 1845 година се преселил во Брисел, каде што Енгелс му се придружил. Неколку години подоцна, двајцата станале членови на тајната револуционерна организација „Сојуз на праведните“, која наскоро станала „Комунистички сојуз“, според некои првата меѓународна марксистичка организација.
Од оваа организација, тие ја добиваат задачата да состават „обемна теоретска и практична програма на партијата за јавноста“. Така, Манифестот на Комунистичката партија бил објавен за прв пат во Лондон на 21 февруари 1848 година.
Таа година, избувнале револуции низ цела Европа, па Маркс и Енгелс се вратиле во Германија. Маркс повторно бил протеран од Германија во мај 1849 година, а преку Париз се вратил во Лондон со својата сопруга Џени фон Вестфален. Тие имале седум деца, од кои четири починале во раното детство.
Од 1850 до 1864 година, Маркс живеел во материјална сиромаштија, а во текот на овие години Енгелс му помагал финансиски.
Во 1864 година, тој повторно станал политички активен со основањето на Првата интернационала.
Починал дваесет години подоцна – на 14 март 1883 година, поради белодробна болест и бил погребан на гробиштата Хајгејт во Лондон.
Извор: BBC / Немања Митровиќ
Превод и обработка: Љубомир Костовски
Немања Митровиќ е новинар на Би-би-си на српски. Текстот е објавен во 2021 г.
