Изборниот законик повторно се враќа во центарот на политичките разговори во Северна Македонија, но и по неколку месеци преговори, клучните партии остануваат на различни позиции. Наместо договор за изборните правила, процесот повторно се сведува на прашањето кој треба да седне на маса и под кои услови.
Најновиот обид за деблокада беше направен на 30 септември, кога министерот за правда Јетон Шасивари свика консултативна средба со претставници на парламентарните партии. На состанокот не присуствуваа претставници на СДСМ, со претходно поднесени илјадници амандмани на предложените измени. Шасивари најави дека ќе разговара со претседателот на СДСМ, Венко Филипче, со цел партијата повторно да се вклучи во процесот.
И на почетокот на октомври нема индикации дека е постигнат суштински компромис. Министерството за правда продолжува да повикува на дијалог, а на 5 октомври Шасивари разговараше со директорката на ИФЕС за Северна Македонија, Јоана Косма, за изборните реформи и следните чекори во унапредувањето на изборното законодавство.
Дијаспората – централната точка на спорот
Едно од најспорните прашања останува начинот на кој ќе гласа дијаспората.
ВМРО-ДПМНЕ инсистира на решение со кое ќе се олесни гласањето на граѓаните во странство, при што како можности се споменуваат електронско или гласање по пошта. Антонио Милошоски во септември изјави дека владејачката партија е подготвена да разговара и за други прашања, вклучително и за една изборна единица, доколку се постигне поширок договор.
СДСМ, пак, се спротивставува на електронското гласање на дијаспората и бара гаранции за изборниот процес, особено околу начинот на заокружување на гласачките ливчиња. Од партијата тврдат дека предложените измени може да отворат простор за манипулации и бараат изборното законодавство да се усогласи со препораките на ОБСЕ/ОДИХР.
Спорот околу дијаспората не е нов. Уште во јули, партиите не успеаја да постигнат договор, при што разликите околу електронското или поштенското гласање останаа една од главните пречки.
Една изборна единица – старо барање, нова можност за компромис
Покрај дијаспората, во разговорите повторно се отвора децениското прашање за една изборна единица.
ДУИ го потврди ставот дека една изборна единица е прифатливо решение. Од друга страна, ВМРО-ДПМНЕ во септември најави подготвеност да прифати предлог за една изборна единица доколку опозицијата постигне заеднички став, но со услов да се овозможи олеснето гласање на дијаспората.
Ова прашање има пошироко значење од самата изборна техника. Начинот на распределба на мандатите директно влијае врз застапеноста на политичките субјекти во Собранието, па затоа изборниот модел со години е предмет на партиски преговори.
СДСМ со илјадници амандмани, власта бара враќање на опозицијата
СДСМ го бојкотира процесот на работната група и поднесе илјадници амандмани на предложените измени. Во јавноста бројката беше околу 9.000, а во претходните најави и околу 10.000 амандмани. Од власта тоа го оценуваат како блокада на реформата, додека СДСМ инсистира дека нема да поддржи закон без дополнителни гаранции за фер и транспарентен изборен процес.
Премиерот Христијан Мицкоски на 3 октомври порача дека очекува СДСМ, Левица и ДУИ да постигнат заеднички став и да излезат со предлог. Според неговата изјава, власта би го прифатила договорот на опозицијата, со услов да се овозможи олеснето гласање на дијаспората на претседателските избори во 2029 година.
Така, дел од политичкиот спор околу самиот текст на законот се префрла и на прашањето кој треба да го направи следниот чекор – власта, опозицијата или работната група.
ЦИВИЛ со години предлага конкретни решенија
Додека политичките партии повторно ги преговараат основните параметри на изборниот систем, дел од решенијата веќе со години се присутни во јавниот простор. ЦИВИЛ, кој го следи изборниот процес во Северна Македонија од 2008 година, континуирано предлага конкретни измени на изборното законодавство, засновани врз искуствата од мониторингот на изборите и регистрираните слабости во изборниот процес.
Една од клучните препораки е Северна Македонија да биде една изборна единица, заедно со воведување отворени листи. Идејата е граѓаните да имаат поголемо влијание врз тоа кои кандидати ќе бидат избрани, а распределбата на пратеничките мандати да овозможи поширока политичка застапеност. ЦИВИЛ оваа комбинација ја предлага со години, а во 2019 година организираше и конференција посветена на изборните реформи на која беа поканети политичките партии, експерти и граѓански организации.
ЦИВИЛ инсистира на целосна транспарентност при подготовката на Изборниот законик, навремено отворање на процесот, без системски измени непосредно пред избори, како и активно учество на граѓанските организации, академската заедница, експертите и сите политички партии. Препораките вклучуваат и доследно спроведување на препораките на ОБСЕ/ОДИХР, еднакви услови за сите учесници, заштита на избирачкото право и ефективни механизми за правна заштита.
Овие прашања добиваат дополнителна тежина по искуството од локалните избори во 2025 година. Во својот извештај ЦИВИЛ повторно регистрираше проблеми со Избирачкиот список, технички и процедурални пропусти на гласачките места, проблеми со биометриската идентификација, нарушувања на тајноста на гласањето и неуедначено постапување на избирачките одбори.
Оттука, прашањето е пошироко од актуелниот партиски спор околу една изборна единица, гласањето на дијаспората или бројот на амандмани. Изборната реформа треба да одговори на слабостите што се повторуваат од избори во избори. А дел од решенијата за тие слабости веќе постојат – предложени се, аргументирани и јавно достапни со години.
Во оваа смисла, Изборниот законик не би требало повторно да се менува само затоа што се приближува следниот изборен циклус.
Потребен е процес во кој правилата на изборната игра ќе се утврдат навреме, транспарентно и со учество на оние што изборниот процес го следат и надвор од партиските структури.
Изборниот законик како европска обврска
Во целата расправа има и уште една димензија: Изборниот законик е дел од реформската агенда поврзана со Европската Унија.
Европската комисија во јули го посочи изборниот закон како преостаната обврска во рамките на реформите, повикувајќи на меѓупартиски консензус. Комесарката за проширување Марта Кос тогаш нагласи дека станува збор за национален проект во кој треба да бидат вклучени сите релевантни чинители.
Евроамбасадорот Михалис Рокас во јули исто така ги повика партиите да постигнат договор, нагласувајќи го значењето на Изборниот законик за реформската агенда, европскиот пат и средствата поврзани со Планот за раст.
Уставниот суд и финансирањето на кампањите
Паралелно со преговорите за измените, во 2026 година се отвори и прашањето за платеното политичко рекламирање.
Уставниот суд разгледуваше иницијативи поврзани со одредбите од Изборниот законик што се однесуваат на платеното политичко рекламирање во медиумите. Предметите се однесуваат на членовите 75-ѓ, 76-д, 78 и 78-а од Изборниот законик.
Од реформа кон политичко надмудрување?
Изборниот законик со месеци е меѓу најважните, но и најтешко решливи точки на реформската агенда. Преговорите почнаа со образложение дека треба да се усогласат изборните правила со препораките на ОБСЕ/ОДИХР и европските стандарди, но постепено се претворија во спор околу дијаспората, изборниот модел, начинот на гласање и политичкото финансирање.
Во меѓувреме, роковите поврзани со реформската агенда поминаа без договор, а изборната реформа останува отворена.
Најновиот обид на Министерството за правда да го врати дијалогот на институционална маса покажува дека процесот не е затворен. Но, засега нема знак дека клучните политички актери ги надминале црвените линии и дека воопшто ќе ги надминат во догледно време.
Биљана Јордановска
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
