Европската унија стави стратешки облог на резервите на литиум во Србија за да ја поттикне нејзината амбициозна промена кон електрични возила. Она што на крајот го доби за возврат беа валканата политика и еколошката реакција толку тешка што ги труе односите на балканската нација со Брисел и ги уништува нејзините аспирации да се приклучи на блокот, пишува ПОЛИТИКО.
Српското наоѓалиште на литиум Јадар се проценува дека содржи доволно мек, бел метал за напојување на 1 милион ЕВ и задоволува до 25 отсто од побарувачката на Европа, ставајќи го најголемото наоѓалиште на литиум на континентот во срцето на напорите на ЕУ да обезбеди снабдување со критичните суровини потребни за транзиција од фосилните горива.
Затоа, не е ни чудо што проектот за ископување на депозитот, развиен од глобалниот гигант Рио Тинто, треба да обезбеди клучна поддршка од Брисел според Законот за критични суровини (CRMA), кој има за цел да ја намали големата зависност на блокот од Кина за основните ресурси.
Сепак, интензивниот отпор кон проектот од страна на Србите, кои се грижат за еколошката штета и ги обвинуваат нивните политички лидери за корупција и дружење, се заканува да ја поткопа поддршката за членство во ЕУ, која изнесува околу 40 проценти.
Ако ЕУ одлучи да го поддржи Јадар, тоа ќе сигнализира дека блокот им дава приоритет на своите економски интереси пред основните вредности, а исто така „ќе има драматични последици врз Србија и регионот“, рече Александар Матковиќ, истражувач од Белград, кој организираше протести против рударскиот проект.
Протестите станаа со поширок бран на антивладини немири во Србија, со тензиите што дополнително ескалираа откако документарниот филм, продуциран од металург кој го поддржува проектот Рио Тинто, контроверзно ги означи оние кои се противат како руски агенти.
Тоа тврдење беше повторено на страниците на Волстрит журнал, додека активистите исто така се соочија со обвинувања за дејствување како агенти на ЕУ и Кина, се наведува понатаму во статијата.
„Не можеме да бидеме агенти на три различни суперсили“, рече Матковиќ, кој работи во Институтот за економски науки во Белград.
На 25 март, комесарот за индустрија, Стефан Сежурне, откри 47 проекти за стратешки суровини во рамките на CRMA, но неочекувано не вклучи проекти кои не се членки на ЕУ – што доведе многумина да се запрашаат дали ова е поради контроверзноста околу рудникот за литиум Јадар во Рио Тинто.
Комисијата одби да коментира дали загриженоста околу Јадар влијаела на одлуката за одложување на објавувањето, но ги нагласи пошироките амбиции околу стратешкото партнерство на ЕУ за суровини со Србија.
Тоа партнерство „во никој случај не го менува пристапот на ЕУ кон основите на процесот на пристапување во ЕУ“, рече портпаролот. „Она што [тоа] може да го направи е да донесе инвестиции во суровини, батерии и е-мобилност што ќе го поттикне економскиот развој и [зелената и дигиталната транзиција и ќе создаде нови можности за работа“.
Набргу откако Сежурне ги објави проектите поддржани од ЕУ, српскиот претседател Александар Вучиќ се состана со претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен и претседателот на Советот Антонио Коста на вечера во Брисел – и се осврна на демократското назадување на Србија.
Лидерите на ЕУ го изразија своето незадоволство од начинот на кој Вучиќ се справува со студентските немири и пошироките протести против неговото владеење кои траат повеќе од четири месеци. Вучиќ, од своја страна, ги обвини демонстрантите дека се финансирани од Западот – прибегнуваат кон заедничко тропа и во српската политика и во контроверзноста околу проектот Јадар: обвинување надворешно мешање.
Сите очи сега се вперени кон тоа дали рудникот Јадар ќе се појави на следната листа на проекти на ЕУ CRMA. На 25 март, Сежурне истакна дека „ќе ги претстави избраните проекти во наредните недели“, додавајќи дека оние надвор од ЕУ „нема да исчезнат од картата“.
Доколку добие поддршка од ЕУ, проектот ќе добие подобар пристап до можностите за финансирање – иако нема да ги ужива истите придобивки како проектите базирани на ЕУ, како што се брзите дозволи и директната финансиска поддршка.
Д. Т.
