ОЛИВИЕ ВЕДРИН
Директор на Асоцијацијата Жан Моне
Балканот, или Балканскиот Полуостров е географски регион сместен во Југоисточна Европа. Границите на полуостровот се ограничени со мориња од три страни: Јадранското и Јонското Море на запад, Егејското Море на југ и Мраморното и Црното Море на исток. На север, најчесто се дефинира со тековите на реките Дунав, Сава и Купа. Овој регион покрива површина споредлива со онаа на метрополитенска Франција, односно повеќе од 550.000 км², и има население од околу 53 милиони жители.
Речиси три децении по завршувањето на војните што ја разорија поранешна Југославија, Балканот сè уште останува многу чувствителен и нестабилен регион, постојано изложен на етнички и национални тензии. Овој дел од Европа станува ново поле на геополитичка конфронтација меѓу Русија и Западот.
Балканот, разорен од конфликтите меѓу православните Срби и муслиманите, останува значајна политичка сцена во односите меѓу Русија на Владимир Путин и Западот, особено кон Европа. Турбулентната и трагична историја на регионот, обележана со војната во Босна пред три децении, и понатаму влијае врз денешните односи на Балканскиот Полуостров.
Руското влијание на Балканот оди многу подалеку од едноставна политичка поддршка; тоа се проширува и на културните, економските и безбедносните аспекти. За Русија, целта е воспоставување стратешко присуство, како на пример во Црна Гора, каде што настојува да контролира пристанишна инфраструктура и енергетски проекти. Србија е најјасниот пример за ова присуство на Балканот. Зависна повеќе од 85% од рускиот гас што го обезбедува Газпром, Србија денес е силно врзана за Русија. Тајни договори, како оние со Путин поврзани со одбраната на Србија во Обединетите нации во врска со прашањето за Косово, ги откриваат тесните врски меѓу двете земји.
Посебниот однос меѓу Србија и Русија има свои корени во последиците од бомбардирањата на НАТО во 1999 година. Српското население, кое во голема мера се спротивставува на НАТО, ја гледа Русија како сојузник против она што го перцепира како западна закана. Косово, кое Србија го смета за своја територија, станува точка на заедничка конфронтација со НАТО.
Во мај 2013 година, Србија се приклучи на Организацијата на Договорот за колективна безбедност (ОДКБ) како набљудувач. Русија инвестираше 800 милиони долари во модернизација на српските железници и обезбеди заем од 300 милиони долари, што ѝ помогна на Србија во период на финансиска криза, кога имаше ограничен пристап до средства од ММФ. Во периодот од 2000 до 2019 година, рускиот претседател Владимир Путин се сретнал или примил српски лидер 14 пати – рекорден број.
- На 9 мај 2025 година, српскиот претседател Александар Вучиќ прифати да присуствува на одбележувањето на 80-годишнината од победата на СССР над нацистичка Германија. Оваа посета предизвика големо внимание и се одржа и покрај предупредувањата од бројни европски лидери. Посетата беше повеќе политичка – поврзана со војната во Украина – отколку историска, бидејќи треба да се потсети дека Црвената армија не ја ослободила Југославија во 1944–1945 година и никогаш не ја окупирала.
Балканот и понатаму се наоѓа во центарот на нова конфронтација меѓу Русија и Западот. Додека Русија повторно инвестира во регионот од комерцијални и геополитички причини, Балканот сè повеќе се свртува кон Европската унија. Регионот останува „линија на судир“, а неговата иднина е неизвесна, колебајќи се меѓу спротивставените влијанија на Русија и Западот.
„Најважно е дека Србија е на европскиот пат“, изјави српскиот претседател Александар Вучиќ на 13 мај 2025 година, иако ја предизвика Европската унија со своето патување во Москва за одбележувањето на 9 мај.
Европската унија повеќепати го предупреди Александар Вучиќ за ова патување во Русија, со која Белград одржува блиски врски, но тој сепак присуствуваше на парадата на Црвениот плоштад по повод победата над нацистичка Германија во 1945 година.
„Не може да се слави ослободување пред 80 години, а истовремено да не се осуди инвазијата на една земја денес“, изјави Антонио Кошта, јасно алудирајќи на руската инвазија врз Украина, која Белград ја осуди, но одби да ги прекине врските со Москва.
„Во врска со моето патување во Москва, јасно е дека славиме победа над фашизмот. Тоа им го кажав на сите, никого не сум измамил“, изјави Александар Вучиќ. „Најважно е дека Србија е на европскиот пат (…). Денешна Србија, утрешна Србија, е на европскиот пат. Тоа е наша цел, наша политичка волја.“
Александар Вучиќ, исто така, изјави дека Србија „го поддржува територијалниот интегритет на сите земји во светот, вклучително и Украина“.
Србија, кандидат за членство во ЕУ од 2012 година и земја чии трговски односи главно се врзани за Унијата, веќе речиси три години води внимателна политика на балансирање меѓу Брисел и Москва. Белград, кој прими стотици илјади Руси од февруари 2022 година, сè уште речиси целосно зависи од Русија за снабдување со гас.
Европската унија често изразува загриженост поради врските меѓу српските и руските власти и редовно ја повикува Србија да ја усогласи својата надворешна и безбедносна политика со онаа на ЕУ. Сепак, Србија никогаш не ги следеше европските санкции против Русија, а неколку нејзини министри редовно патувале во Русија во последните години.
Во средината на април, еврокомесарката за проширување Марта Кос изјави дека Србија мора итно да спроведе реформи и нагласи дека очекувањата на Европската унија кон Белград се „речиси исти“ како и оние изразени од стотици илјади граѓани кои со месеци протестираат.
Особено индикативни за руското влијание на Балканот се неодамнешните изјави на министерот за надворешни работи на Северна Македонија, Тимчо Муцунски, кој повика на брза интеграција на земјата во ЕУ како одговор на растечкото влијание на Русија во регионот.
„Мислам дека проширувањето е неопходно од многу причини, но една од нив, од безбедносен аспект, е секако злонамерното влијание на Русија што постои во нашиот регион. Понекогаш сакам многу отворено да истакнам дека руското влијание, особено во нашиот регион, е многу евтино – и дека знае како ефикасно да го користи“, изјави тој за Euronews во 2025 година.
Објавено во Revue Militaire Suisse
Revue Militaire Suisse (RMS) е швајцарско професионално воено и стратешко списание на француски јазик, основано во 1856 година. Списанието претставува важна платформа за анализа, дебата и професионална рефлексија за прашања поврзани со одбраната и безбедноста, особено во Швајцарија и Европа. Публика: воени офицери, експерти за одбрана, креатори на политики, академска заедница
Проф. д-р Оливие Ведрин е политиколог, новинар и универзитетски професор. Тој е директор на Асоцијацијата Жан Моне.
Пренесено на медиумската платформа на ЦИВИЛ на македонски, албански и англиски со љубезна дозвола на Авторот. Сите права се задржани.
