Прашањето за уставните измени не е само техничко-правна процедура, но не смее да биде ниту поле за производство на страв, омраза и партиски етикети. Тоа е прашање на човекови права, европски стандарди, политичка одговорност и иднината на Северна Македонија во Европската Унија.
Во јавната дебата во Северна Македонија, темата за уставните измени најчесто се појавува под неколку различни имиња: „бугарското прашање“, „внесување на Бугарите во Уставот“, „условот за ЕУ“, „францускиот предлог“, „билатералниот спор со Бугарија“ или „европскиот пат“. Секоја од овие формулации носи различен политички и емоционален товар.
Затоа е важно да се направи јасна разлика: едно е прашањето како политичарите ја користат оваа тема во јавноста, а друго е суштината на уставните измени како дел од европскиот процес и заштитата на правата на заедниците.
Што е суштината на уставните измени?
Суштината на уставните измени е внесување на Бугарите, заедно со други заедници, во Преамбулата на Уставот. Тоа не значи промена на идентитетот на македонскиот народ, ниту бришење на македонскиот јазик, историја или државност. Станува збор за проширување на уставното признавање на заедниците што живеат во Северна Македонија.
Ова прашање стана дел од пристапниот процес кон Европската Унија по договорената рамка од 2022 година. Европската комисија и европските претставници во повеќе наврати укажуваат дека напредокот на Северна Македонија кон ЕУ е поврзан со исполнување на преземените обврски, вклучително и уставните измени. Во Извештајот на Европската комисија за 2025 година се посочува дека земјата треба да продолжи со долго одложуваните уставни измени за признавање на Бугарите и други немнозински заедници во Уставот.
Зошто ова прашање е толку чувствително?
Затоа што темата не се води само како правно и европско прашање. Таа е оптоварена со историја, идентитет, билатерални спорови, недоверба кон Бугарија, но и со силна партиска реторика во Северна Македонија.
Во таков контекст, политичките актери често ја претвораат дебатата во судир меѓу „предавници“ и „патриоти“, наместо во рационална расправа за човекови права, европски стандарди и стратешки интереси на државата. Токму тоа е проблемот: кога уставните измени се сведуваат на страв, граѓаните престануваат да размислуваат како носители на права и интереси, а почнуваат да реагираат како заедница под напад.
Но, решението не е да се избегнува темата. Решението е да се зборува за неа отворено, прецизно и одговорно.
Дали ова е „бугарско“ или „европско“ прашање?
Од формален аспект, уставните измени се дел од европскиот процес на Северна Македонија. Од политички аспект, тие произлегуваат од билатералниот спор со Бугарија и од условите што станаа дел од преговарачката рамка.
Токму затоа двете димензии не можат целосно да се одвојат.
Лидерот на СДСМ, Венко Филипче, е на ставот дека уставните измени се „европско, а не билатерално прашање“, нагласувајќи дека вистинскиот интерес на граѓаните е реформите да продолжат и преговорите со ЕУ да започнат суштински.
Од друга страна, премиерот Христијан Мицкоски и неговата владејачка партија ја водат темата со силна политичка и идентитетска реторика, често обвинувајќи ги за „предавство“ Филипче, СДСМ и сите други актери кои инсистираат дека уставните измени се европско и правно прашање, а не билатерална капитулација пред Бугарија. Истовремено, пред меѓународните партнери власта настапува со поумерена формулација – дека не е против европскиот пат, туку бара гаранции дека Бугарија нема да поставува нови услови. Токму оваа двојна комуникација ја прави дебатата уште понејасна за граѓаните: едно се пораките за Брисел, а друго е мобилизацијата на домашната јавност преку страв, недоверба и обвинувања за национално предавство.
Затоа, јавната дебата не може да се сведе на едноставно „за“ или „против Бугарија“. Прашањето е многу покомплексно: како Северна Македонија да ги исполни европските обврски, да ги заштити правата на сите заедници, да го зачува достоинството на државата и да спречи натамошни блокади.
Што значи европска дебата?
Европска дебата не значи избегнување на чувствителните прашања. Напротив, таа подразбира токму нивно отворање — но со факти, аргументи, одговорност и почит кон сите граѓани.
Рационалната дебата за уставните измени треба да одговори на неколку клучни прашања.
Дали уставните измени ги загрозуваат македонскиот идентитет и јазик?
Не. Самото внесување на заедници во Преамбулата не го менува идентитетот на македонскиот народ, ниту го доведува во прашање македонскиот јазик.
Дали внесувањето на Бугарите во Уставот е прашање на човекови права?
Да. Станува збор за признавање на заедница во рамките на уставниот поредок, во согласност со принципите на еднаквост, недискриминација и почитување на правата на сите заедници.
Дали постои ризик од нови условувања во европскиот процес?
Да, таков ризик секогаш постои во процесот на пристапување кон ЕУ, не само од Бугарија, туку и од други земји членки, особено доколку Северна Македонија не испорачува резултати во реформите, владеењето на правото, човековите права, медиумските слободи, еднаквоста и борбата против дискриминацијата.
Но, можниот ризик од идни условувања не може да биде изговор за неисполнување на веќе преземените обврски од европската рамка. Напротив, најдобрата заштита од нови блокади е државата да покаже дека е сериозна, реформски ориентирана и посветена на европските стандарди. Тоа бара јасна стратегија, дипломатска активност и одговорно лидерство — а не блокада, страв и етикетирање на политичките противници како „предавници“.
Каде е опасноста?
Опасноста не е во тоа да се зборува за „бугарското прашање“. Опасноста е кога тоа се користи за поттикнување страв, омраза, политичка хистерија или етикетирање на политичките противници како предавници.
Исто така, сериозен проблем е и кога темата се претставува како чисто техничка процедура, без да се признае дека таа навистина носи политичка тежина, историска чувствителност и реална недоверба кај дел од јавноста.
Затоа е потребен чесен пристап: уставните измени не се национална катастрофа, но не се ниту административна формалност без политички контекст. Тие се важна одлука што бара одговорно лидерство, јасна комуникација и почитување на јавноста.
Што треба да направат политичарите?
Политичарите треба да престанат да ја користат оваа тема за меѓусебно етикетирање, партиска мобилизација и производство на страв. Наместо тоа, треба отворено, транспарентно и одговорно да објаснат што точно се предлага да се промени во Уставот, кои заедници ќе бидат внесени, зошто тоа е важно за европскиот процес и кои се конкретните придобивки за граѓаните.
Тие имаат обврска да објаснат и како државата ќе ги заштити своите интереси во европскиот процес: преку реформи, дипломатска стратегија, владеење на правото, почитување на човековите права и јасна комуникација со јавноста.
Граѓаните имаат право на јасни информации, а не на партиски пароли, гнев, горчина и омраза во јавниот дискурс.
Не страв, туку зрелост
Северна Македонија има потреба од зрела, европска и демократска дебата. Уставните измени треба да се разгледуваат низ призмата на човековите права, европските стандарди, владеењето на правото и стратешката иднина на земјата.
Но, исто така, јавноста има право да слушне како политичките лидери ја разбираат и ја користат оваа тема. Кога едни зборуваат за европска обврска, а други за гаранции, идентитет и можни нови условувања, медиумите имаат должност да ја отворат дебатата, не да ја затворат.
Прашањето не е дали треба да се зборува за оваа тема. Одговорот на тоа прашање е секако позитивен. Останува да се одговори прашањето – како таа дебата треба да се води.
А одговорот е јасен: без омраза, без страв, без манипулации, но и без бегање од реалноста. Северна Македонија мора да разговара за својата европска иднина како демократско општество, со почит кон сите заедници и со одговорност кон сите граѓани.
ЦИВИЛ – Центар за слобода
Редакција на ЦИВИЛ МЕДИА
Кога вистината е нападната, молкот не е неутрален.
Поддржете ги независните медиумски платформи на ЦИВИЛ во борбата против дезинформациите, хибридните закани и авторитаризмот.
Дајте го својот придонес СЕГА
