Кога во јавноста се зборува за „удбашки структури“, објаснувањето често се сведува на претпоставка за постоење таен центар што ги контролира политиката, економијата и институциите. Во својот есеј „Удбашката култура на владеење“, објавен на ЦИВИЛ МЕДИА, проф. д-р Александар Иванов предлага поинаква перспектива: проблемот, според него, не е во тоа дека некогашната УДБА формално продолжува да управува со државата, туку во опстанувањето на културата на владеење создадена во такви системи.
Иванов под „удбашка култура“ подразбира модел во кој затвореноста, безусловната лојалност кон центарот на моќ, изборот на „проверени луѓе“, контролата на информациите и заемната заштита добиваат предност пред професионалноста и институционалните правила. Во таков систем, клучното прашање за поединецот не е што знае и што може да направи, туку „чиј е“.
Корените на оваа политичка култура авторот ги бара подлабоко во историјата на Балканот. Периодите на авторитарно управување, политички притисок и несигурност, според него, создавале општества во кои граѓаните учеле да ја препознаваат и да ѝ се приспособуваат на моќта. Во таква атмосфера лесно се зацврстува идејата дека државата мора да се брани преку затворени структури, додека критиката може да биде третирана како нелојалност.
Посебно место во анализата имаат ОЗНА, УДБА и безбедносниот апарат создаден по Втората светска војна. Иванов истовремено предупредува дека периодот на социјалистичка Македонија не може да се сведе само на репресијата. Тогаш се создавале универзитети, институти и други значајни институции, но паралелно, според него, се вградувал и принципот дека политичката подобност може да биде поважна од професионалната автономија.
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Последицата денес, оценува авторот, е видлива во негативната селекција и моделот на „наше дете“. Секоја нова власт има тенденција повторно да го поставува системот, да ги заменува искусните професионалци со политички блиски кадри и со тоа да ја потиснува институционалната меморија.
Особено проблематичен е односот кон јавните ресурси. Иванов укажува на практика во која буџетите, фондовите, јавните претпријатија, тендерите и управните одбори можат да се третираат како политички плен по освоените избори. Наместо институциите да ги водат луѓе со знаење и искуство, приоритет добива довербата на партискиот или политичкиот центар.
Таквиот модел, според авторот, не преживува само благодарение на политиката. Тој се одржува и преку молчењето и приспособувањето на професионалните заедници. Иванов посочува на високото образование, здравството и другите професии како средини во кои политичката функција, влијанието и пристапот до позиции понекогаш стануваат попривлечни од одбраната на професионалните стандарди.
Денешниот систем, според оваа анализа, повеќе не мора да функционира преку отворена присила. Контролата може да се остварува преку именувања, унапредувања, тендери, грантови, комисии и пристап до медиумски простор. Стравот постепено се заменува со интерес, а мрежите на зависност стануваат самоодржливи.
Затоа, заклучува Иванов, решението не е нов „лов на удбаши“. Таквиот пристап само би ја продолжил културата на етикетирање и пресметки. Излезот го гледа во промена на правилата: транспарентни и образложени именувања, проверливи професионални критериуми, автономни институции, силни професионални заедници и одговорност за трошењето на јавните пари.
Суштината на неговата порака е едноставна: државата што постојано ги избира „своите“ наместо најспособните ја плаќа цената со слабеење на институциите, губење на знаењето и постојано обновување на истиот систем на зависности.
Целиот есеј „Удбашката култура на владеење“ прочитајте го на ЦИВИЛ МЕДИА.
ЦМ Деск
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
