Љубомир Костовски
Политичкиот врв на источниот сосед вчера беше длабоко вознемирен. Овој пат ситуацијата изгледаше подраматично од инцидентите што станаа сè почести во Црното Море по почетокот на руската агресија врз Украина. Повод беше нападот со дронови врз два трговски брода во близина на Бугарија.
Што е познато досега?
Според Дојче веле на бугарски јазик, два трговски брода биле нападнати со дронови во бугарската ексклузивна економска зона во Црното Море. „Алфа Ватан“ (ALFA WATAN), кој пловел под знамето на Того, потонал, додека „Ејбл“ (ABLE), под знамето на Палау, бил оштетен.
„Алфа Ватан“ пловел од Турција кон романското пристаниште Сулина, додека „Ејбл“ се движел од Романија кон Истанбул. Засега нема потврда дека двата брода припаѓале на таканаречената „темна“ или „сенка-флота“, ниту дека биле под меѓународни санкции.
Ова е прв ваков напад врз бродови во ексклузивната економска зона на Бугарија. Таа зона не е дел од бугарските територијални води, кои според меѓународното право се протегаат до 12 морски милји од брегот. Нападот, според бугарските власти, се случил околу 70 морски милји источно од градот Бјала.
„Алфа Ватан“ потонал, а спасувачките екипи продолжуваат да трагаат по неговиот екипаж. Од „Ејбл“ се евакуирани сите 18 членови на екипажот, соопшти БНТ. Меѓу нив има двајца потешко повредени – едниот со изгореници, а другиот со повреда на главата.
Бугарските власти потврдија дека бродовите биле нападнати со дронови, но засега не е официјално утврдено нивното потекло ниту кој стои зад нападот.
Премиерот Румен Радев свикал итен состанок со Министерството за одбрана, Министерството за внатрешни работи, Министерството за транспорт, Министерството за животна средина и води. „Бугарија спроведува спасувачка операција 70 милји источно од градот Бјала“, објави Радев. „Категорично е потврдено од екипажите дека двата брода биле нападнати со беспилотни летала“, додаде бугарскиот премиер, прецизирајќи дека станува збор за морски и воздушни беспилотни летала. Од екипажот на Ејбл (ABLE), 11 се турски државјани, 7 се индиски. Румен Радев го опиша случајот како „кршење на меѓународното и поморското право“.
Веднаш да додадеме дека хрватскиот печат пишува дека фактички се работи за бродови во турска сопственост кои пловат под други знамиња. Еден од преживеаните морнари од Ејбл, кој е превезен во Варна, рекол дека, според него, не се работи за воздушен дрон – бродот бил погоден со нешто што дошло одоздола, под водата, можеби подводна бомба. „Не беше дрон, беше под вода“, рекол морнарот, пренесува N1, додавајќи дека тој смета оти се работи за руски напад бидејќи превезувале украински товар. Потоа бил однесен во Граничната полиција за да даде официјална изјава. Официјалните бугарски информации, сепак, засега говорат за напад со морски и воздушни дронови, чие потекло сè уште се утврдува.
Вест за потонат брод имало и од страна на романските власти, но станува збор за посебен настан, еден ден претходно. Во тој инцидент загинале две лица, а 11 морнари биле спасени. Бродот „Ројад Мамадов“ (ROYAD MAMMADOV), во турска сопственост и под знамето на Сент Китс и Невис, превезувал пченка од украинското пристаниште Измаил кон Италија. Украинскиот претседател Володимир Зеленски ја обвини Русија за „ужасниот напад“ со руски дронови. Романските власти го потврдија пожарот, потонувањето и спасувачката операција, но не ја утврдија самостојно причината за нападот.
Пребарувањето на инциденти во Црното Море покажува дека слични настани имало и претходно. Во текот на летото беа забележани нафтени петна во морската вода во близина на Бургас. Во центарот на вниманието се најде танкерот „Каирос“, за кого проговорија од „Гринпис“. Според оваа организација, сателитските снимки покажуваат десетици нафтени петна во непосредна близина на танкерот во периодот од крајот на април до крајот на јули, што предизвикува сериозни сомневања дека бродот бил извор на загадувањето.
Наводно немало траги од загадување при дел од инспекциите, соопштувале од бугарската „Поморска администрација“. Што е познато? Танкерот „Каирос“ се наоѓал во Бургаскиот Залив околу осум месеци, откако бил довлечкан таму во декември 2025 година, и покрај барањата да биде отстранет. Бродот, кој „Гринпис“ го вбројува во руската флота во сенка и кој е под санкции на ЕУ и Велика Британија поради транспорт на руска нафта, е под лупа на институциите и невладиниот сектор, вклучително и поради сомневањата дека е извор на загадување со нафта.
Во август активистите на „Гринпис“ ја напишаа пораката „NO GAS + OIL“ на бродот и предупредија дека, според анализата на сателитските снимки, во периодот меѓу април и јули повеќепати биле забележани нафтени петна во непосредна близина на танкерот.
Официјалните бугарски институции, од друга страна, соопштија дека испитувањата во декември 2025 година не покажале загадување на морската вода. Во јули 2026 биле забележани изолирани дисколорирани дамки во пошироката зона околу бродот, но при повторните инспекции не било утврдено истекување на гориво или нафта директно од „Каирос“.
Останува нејасно кога танкерот од руската флота во сенка ќе биде изнесен од бугарските територијални води. Според информациите на бугарската Поморска администрација, сопственикот на бродот во моментов ги координира потребните процедури со турските државни и пристанишни власти за „Каирос“ да биде префрлен во специјализирано турско пристаниште за рециклирање. Дотогаш, оштетениот и санкциониран танкер останува во Бургаскиот Залив, заедно со отворените прашања за ризикот од загадување, одговорноста на сопственикот и безбедноста што ја носи присуството на бродови од руската флота во сенка во Црното Море.
