Враќањето на авионот на „Ер Србија“ од Белград кон Москва, во кој патувал поранешниот висок функционер Александар Вулин, предизвика истрага за сериозен пропуст во аеродромската безбедност. Истовремено, истражувањата на белградскиот неделник „Радар“ открија документи за таен надзор на Безбедносно-информативната агенција (БИА) врз новинари, студенти, опозициски претставници, синдикалци и обвинители.
Два настани во Србија во само неколку дена повторно го отворија прашањето за работењето на безбедносните институции, нивната одговорност и можните злоупотреби на службените овластувања. Иако станува збор за одделни случаи, нивното истовремено отворање ја актуелизира потребата од транспарентност, институционална контрола и утврдување одговорност за постапувањето на безбедносните служби.
Авионот со Вулин вратен од летот кон Москва
На 3 ноември, авионот на „Ер Србија“ на летот JU134 од Белград кон Москва бил вратен на аеродромот „Никола Тесла“, додека се наоѓал над Литванија. Во авионот патувале Александар Вулин, претседател на Движењето на социјалистите и претседател на Надзорниот одбор на „Србијагас“, директорот на компанијата Душан Бајатовиќ и претседателот на Српската народна партија Ненад Поповиќ.
„Ер Србија“ соопшти дека авионот бил вратен по добиена информација од надлежните аеродромски служби за потреба од дополнителна безбедносна проверка на еден патник. Компанијата не го именуваше патникот.
Според информациите што ги објавија српските медиуми, станувало збор за Вулин, кој наводно се качил во авионот без да ја помине задолжителната безбедносна контрола. Дополнителните информации покажале дека тој минал низ контролниот пункт во придружба на службено лице на БИА.
Случајот доби и институционална димензија. Третото основно јавно обвинителство во Белград соопшти дека отворило предмет за проверка на сите околности. Според информациите доставени до обвинителството, при првичното известување од полицијата било наведено дека патникот поминал низ безбедносната зона без задолжителен преглед. Во дополнително доставената службена белешка, меѓутоа, било наведено дека при неговото поминување се активирал безбедносниот аларм, но не била извршена дополнителна проверка.
Обвинителството побарало прибирање на целокупната документација, снимките од видео-надзорот и изјави од лицата кои имаат сознанија за настанот, за да се утврди дали постојат елементи на кривично дело и кој е одговорен за евентуалните пропусти.
По дополнителните проверки, патниците повторно биле подложени на безбедносна контрола, а авионот повторно полетал кон Москва во раните утрински часови на 4 ноември.
Вулин преку видеообраќање од Москва ги демантираше информациите дека избегал од Србија или дека со себе носел големи количества пари и злато. Тој тврдеше дека патувањето било службено и дека во Москва имал планирани средби со руски претставници за прашања поврзани со продолжувањето на договорот за гас. Инцидентот го оцени како политички мотивирана кампања против него.
View this post on Instagram
Душан Бајатовиќ, во изјава за Н1, рече дека не знаел зошто Вулин и Поповиќ патувале за Москва, додека неговата посета била поврзана со снабдувањето со гас и проблемите со платниот промет по случајот со Алта банка.
Документи за таен надзор врз новинари и редакцијата на „Радар“
Додека случајот со летот на Вулин ја отвори темата за безбедносните процедури и улогата на службените лица на БИА, истражувањето на неделникот „Радар“ објави документи кои отвораат сериозни прашања за употребата на тајните мерки за надзор во Србија.
Според документите до кои дошол неделникот, БИА, под раководство на Владимир Орлиќ, побарала и добила одобрение од Вишиот суд во Белград за спроведување мерки за таен надзор врз главната и одговорна уредничка Весна Малишиќ и новинарите Сандра Петрушиќ и Милан Радоњиќ.
Мерките биле одобрени на 12 јуни 2026 година и вклучувале снимање на комуникациите во просториите на редакцијата на „Радар“, на адресата Теразие 5 во Белград. Според објавените документи, биле определени и десетдневни мерки на физичко следење на одредени членови на редакцијата.
Мерките биле продолжувани во јули и септември, а постапката за нивно прекинување била покрената кон крајот на октомври. Документите објавени од „Радар“ покажуваат дека во предлогот за прекинување било наведено дека собраните податоци не укажуваат на вмешаност на новинарите во кривично дело шпионажа.
Особено чувствителен е фактот што надзорот не се однесувал само на поединечни лица, туку и на просториите на редакцијата. Таквата мерка потенцијално можела да опфати комуникации на повеќе новинари, разговори за истражувачки теми, контакти со извори и редакциски состаноци.
Асоцијацијата на независни електронски медиуми, како и Здружението на новинари на Србија, побараа итна, независна и темелна истрага за одговорноста на сите што учествувале во предлагањето, одобрувањето и спроведувањето на мерките. Здружението на новинари предупреди дека ваквиот надзор може да ја загрози слободата на медиумите и заштитата на новинарските извори.
Студенти, опозиционери, синдикалци и обвинители под мерки
Откритијата на „Радар“ не се ограничени само на новинарите. Во дополнително истражување објавено на 5 ноември, неделникот презентираше документи за мерки на таен надзор врз повеќе лица од јавниот и политичкиот живот во Србија.
Меѓу нив се шефот на кабинетот на ректорот на Универзитетот во Белград, Данило Потпариќ, претседателот на Демократската партија, Срѓан Миливојевиќ, активистот на здружението ИТ Блокада, Алекса Мијуца, и претседателот на Независниот синдикат на железничарите на Србија, Радомир Поповиќ.
Според објавените судски документи, во дел од случаите предлозите на БИА за продолжување на мерките биле одбиени, бидејќи не биле утврдени докази што би ги поткрепиле сомневањата врз кои се засновале барањата. „Радар“ наведува дека дел од барањата биле потпишани од директорот на БИА, Владимир Орлиќ.
Истражувањето отвора и прашања за употребата на технолошки средства за надзор. Според објавените информации, во случаи поврзани со студенти, активисти и претставници на граѓанскиот сектор биле користени шпионскиот софтвер „Пегасус“ и уреди за аудионадзор, вклучително и во амфитеатар на Правниот факултет во Белград.
Особено сериозни се наводите поврзани со обвинителот Александар Барац од Обвинителството за организиран криминал, кој работел на предметот за падот на натстрешницата на железничката станица во Нови Сад. Според документите објавени од „Радар“, тој бил под мерки за таен надзор од 9 април 2026 година. Директорот на БИА, Владимир Орлиќ, на 29 октомври испратил барање за прекинување на мерките, со образложение дека собраните податоци не укажуваат на негова вмешаност во кривично дело шпионажа.
Овој случај отвора дополнителни прашања за односот меѓу безбедносните служби и независноста на обвинителството, особено кога станува збор за постапки од висок јавен интерес.
БИА ги отфрла обвинувањата, остануваат барањата за истрага
Безбедносно-информативната агенција ги отфрли тврдењата за незаконско следење и злоупотреба на службените овластувања, оценувајќи дека станува збор за обид за дестабилизација на Србија и нарушување на уставниот поредок. Од Агенцијата наведоа дека сите нејзини активности се спроведуваат во согласност со Уставот и законите на државата.
Сепак, објавените документи и реакциите на новинарските здруженија ја наметнуваат потребата од независно институционално утврдување на фактите: кои биле основите за барање на мерките, какви информации биле собрани, колку долго се чувале и дали нивната примена била во согласност со законските ограничувања.
Двата случаи, иако не се директно поврзани, се случуваат во контекст на засилени политички тензии во Србија и отвораат прашања за функционирањето на институциите кои треба да ја гарантираат безбедноста, а не да станат предмет на политички сомневања.
Б. Јордановска
ЦИВИЛ МЕДИА
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
