Исланѓаните се изјаснија против обновување на преговорите за членство на земјата во Европската Унија, покажуваат најновите резултати од референдумот одржан во саботата. Според исландскиот јавен сервис RÚV, исходот веќе практично не може да биде променет, иако утрово сè уште се пребројуваа последните гласачки ливчиња во еден од шесте изборни окрузи.
По преброени околу 188.500 гласови, 52,5 отсто гласале против, а 47,5 отсто за предлогот Исланд повторно да ги отвори пристапните преговори со ЕУ. Пет од шест изборни окрузи веќе ги имаа објавено конечните резултати, а преостанатиот југозападен округ исто така се движеше во корист на опцијата „не“.
Резултатот дојде по драматична изборна ноќ. Првите преброени гласови покажуваа мала предност за приврзаниците на продолжувањето на европскиот пат, особено по објавувањето на резултатите од Рејкјавик. Во двата округа на главниот град мнозинството беше за обновување на преговорите, но како што пристигнуваа резултатите од руралните делови на земјата, односот се промени во корист на противниците.
Референдумот го иницираше владата на премиерката Криструн Фростадотир, а прашањето пред гласачите беше дали Исланд треба повторно да ги започне преговорите за членство во ЕУ. Важно е дека гласањето не беше директен референдум за членство во Унијата. Дури и доколку победеше опцијата „да“, евентуалниот договор за пристапување требаше повторно да биде ставен пред граѓаните. И самиот референдум, според исландскиот изборен закон, има советодавен карактер.
Кампањата беше силно поделена околу економијата, безбедноста и контролата врз природните ресурси. Приврзаниците на европската интеграција тврдеа дека членството би можело да обезбеди поголема економска и геополитичка стабилност во услови на војна во Украина и зголемени тензии околу Арктикот и Гренланд. Економскиот аргумент доби дополнителна тежина откако Централната банка на Исланд на 19 август ја зголеми основната каматна стапка на 8 отсто, додека инфлацијата останува над пет проценти.
Противниците, пак, предупредуваа на губење дел од националниот суверенитет, а најчувствителното прашање беше рибарството. Исланд располага со исклучително богати риболовни води, а стравувањето дека членството би ја ограничило самостојната контрола врз квотите и пристапот до морските ресурси со години е една од главните пречки за влез во ЕУ.
Исланд првпат аплицираше за членство во ЕУ во 2009 година, по финансиската криза. Преговорите беа ставени во мирување во 2013 година по смената на власта, но апликацијата никогаш формално не беше повлечена.
Клучни прашања за Исланд
Дебатата во Исланд се водеше околу неколку централни прашања и тоа – економска стабилност („ЗА“), безбедносен чадор („ЗА“), рибарство („ПРОТИВ“) и суверенитет („ПРОТИВ“).
Со инфлација од над 5% и високи каматни стапки, поддржувачите сметаат дека воведувањето на еврото ќе донесе ценовна стабилност и ќе ги намали трошоците за живот.
Руската агресија и континуираните ракетни напади врз цивилите и цивилната инфраструктура создаваат несигурност. Иако Исланд е во НАТО, ЕУ се гледа како дополнителен политички штит во нестабилно геополитичко опкружување.
Рибарството сочинува околу 40% од извозот. Постои силен страв дека Заедничката политика за рибарство на ЕУ ќе значи губење на националната контрола врз водите и отворање на пазарот за странски флоти.
Земјоделците стравуваат од укинување на заштитните царини, а дел од јавноста е принципиелно против пренос на политичката моќ во Брисел.
Какво значење би имало враќањето на Исланд кон преговорите за членство во ЕУ?
Враќањето на Исланд на преговарачката маса е од големо значење за ЕУ, како за значењето на проширувањето, така и за стратегиите поврзани со Арктикот.
Членството на Исланд би го зацврстило присуството на ЕУ во Арктичкиот регион, каде што се судираат интересите на големите сили. Позитивен исход ќе покажеше дека ЕУ има силна привлечна моќ. Тоа би испратило важен сигнал и за другите земји-кандидати, вклучително и државите од Западниот Балкан како Северна Македонија. Исланд има капацитет брзо да напредува, со што ќе се докажеше дека проширувањето базирано на заслуги сè уште функционира. По овој референдум, оваа можност сега е минато.
Исланд и земјите на Западен Балкан
Враќањето на Исланд на преговарачката маса можеше да биде важен сигнал дека проширувањето базирано на заслуги сè уште функционира. Како што објави ЦИВИЛ МЕДИА претходно, пристапните процеси на Исланд и на земјите од Западниот Балкан, сепак, претставуваат две сосема различни парадигми.
Исланд веќе е длабоко интегриран во европскиот систем преку Европската економска област (ЕЕА) и Шенген зоната, со над 70% имплементирано европско законодавство (Acquis). Нивниот преговарачки процес би значел прескокнување на фазата на градење институции и директно усогласување на политиките. За разлика од ова, Северна Македонија и останатите држави од регионот имаат само парцијален пристап до пазарот преку Процесот на стабилизација и асоцијација. За нив, преговорите се примарна алатка за трансформација на државниот апарат, каде што суштинските реформи од Кластер 1 (правосудство, владеење на правото, јавна администрација) се апсолутен приоритет.
Во Исланд, без и со преговори за членство, политичката дебата се води ексклузивно околу заштитата на нивните национални ресурси. На Западниот Балкан, процесот често е заложник на историски наративи. Патот на Северна Македонија континуирано се соочува со надворешни и внатрешни политички блокади, како и националистички наративи кои го дефокусираат општеството од реформите и создаваат фрустрација.
Влогот на Брисел
За Европската Унија, овие две проширувања носат дијаметрално различни стратешки цели. Интеграцијата на Исланд примарно се гледа низ призмата на зацврстување на присуството на ЕУ во Арктичкиот регион, каде што се судираат интересите на големите сили. По референдумот на кој тесното мнозинство донесе одлука Исланд да не продолжи со преговорите за членство во ЕУ, неуспех доживеа и Брисел.
На Балканот, ситуацијата е разлучна. За балканските земји, влогот е егзистенцијален. Западниот Балкан е активен фронт каде што континуирано се тестира демократската отпорност. Процесот на проширување тука не е само административно прашање, туку директен безбедносен штит против хибридните закани, дезинформациските кампањи и малигните влијанија кои имаат за цел да ја поткопаат довербата во евроатлантските институции и да го загрозат демократскиот поредок.
ЦМ Деск
