Изборен инженеринг во најава: Како власта си го приватизира Изборниот законик

Џабир Дерала / ЦИВИЛ – Центар за слобода

Новиот предлог за изменување на Изборниот законик, инициран од Владата по скратена постапка, не е обид за унапредување на демократијата, туку агресивен маневар за консолидирање на партиската моќ. Со целосно суспендирање на граѓанскиот надзор и форсирање на длабоко компромитирани технолошки решенија, власта се обидува да воспостави системска предност пред било кои избори во иднина, маскирајќи ја амбицијата зад наративи за „дигитализација“ и „европски реформи“.

Херметичко затворање на процесот: Исклучување на граѓанското општество

Првиот и најсериозен индикатор за автократските тенденции на овој предлог е методологијата на неговото носење. За првпат по повеќе од една деценија, Владата целосно ги заобиколи ЦИВИЛ и други релевантни домашни граѓански организации, кои во себе носат институционална меморија на изборниот мониторинг и изборните реформи во државата.

Дури и во периодот на т.н. „заробена држава“ под водство на Никола Груевски, институциите барем формално симулираа јавни расправи за изборното законодавство. Денес, Владата на Мицкоски не се ни обидува да симулира инклузивност. Просторот за дебата е херметички затворен.

Користењето на механизмот „скратена постапка“ за промена на Изборниот законик е класична злоупотреба на парламентарните процедури. Изборниот законик ги дефинира правилата за освојување и задржување на политичката моќ. Негово менување без широка јавна дебата ја суспендира суштината на демократијата. Итноста овде не е административна потреба, туку намерна стратегија за избегнување на експертскиот и граѓанскиот надзор пред локалните избори.

Владата прави цинична злоупотреба на ЕУ агендата. Го оправдува овој шверцерски пристап тврдејќи дека ги имплементира препораките на ОБСЕ/ОДИХР. Меѓутоа, основниот демократски стандард на Советот на Европа (Венецијанската комисија) е инклузивноста на граѓанското општество при менување на изборната рамка. Демократски закони не можат да се носат со автократски методи зад затворени врати.

Илузијата на „i-voting“: Зошто светот го напушта интернет гласањето, а власта го форсира?

Најопасната одредба во владиниот предлог е воведувањето на електронско гласање преку интернет за дијаспората. Власта го промовира ова како „дигитална иновација“, додека најразвиените демократии во светот масовно го напуштаат овој модел поради нерешливи безбедносни ризици.

Еве зошто форсирањето на овој систем во Северна Македонија е исклучително опасно:

Ризик од масовна манипулација (Без хартиена трага)

Интернет гласањето не дозволува независна ревизија. Ако серверот е хакиран или гласот е променет преку малвер на уредот на гласачот, не постои физичка хартиена трага за рачно пребројување и докажување на измамата.

Легализирање на принудата и купување гласови

Гласањето преку интернет се одвива во неконтролирана средина. Со ова директно се руши уставниот принцип за тајност на гласот, бидејќи се отвора огромен простор за „семејно гласање“, притисок од работодавачи, или организирано собирање на дигиталните идентитети (пасворди/токени) на граѓаните од страна на партиски активисти во странство. Ова буквално претставува легализација на изборна кражба на големо.

Западот го отфрли овој модел

Држави како Холандија, Германија, Норвешка, Обединетото Кралство и Франција го отфрлија или драстично го ограничија интернет гласањето токму поради неможноста да се гарантира тајноста на гласот и поради стравот од хакерски упади. Зошто држава чии институции постојано се мета на сајбер напади, а самата ДИК во минатото имаше падови на системот, би имплементирала ваков ранлив софтвер?

Хибридни закани

Во ера на интензивно хибридно војување и надворешни влијанија, да се стави гласот на дијаспората во рацете на интернет-софтвер значи директно загрозување на националната безбедност.

Игнорирање на суштинските реформи: Партиски монопол над парите и системот

Додека власта се фокусира на туркање на ризичното интернет гласање, намерно ги игнорира системските промени за кои граѓанскиот сектор и експертите алармираат со години.

Иако премиерот Мицкоски јавно понуди воведување на една изборна единица низ целата држава, оваа круцијална промена е целосно изоставена од законскиот текст кој по скратена постапка се турка во Собранието. Со ова, системот со шест изборни единици останува во сила, а целиот систем продолжува системски да ги фаворизира големите партии и да ја монополизира политичката сцена на штета на помалите субјекти и плурализмот.

Сепак, мора да се нотира дека преминувањето кон систем на една изборна единица не е магично решение. Ваквиот модел содржи свои специфични недостатоци и наметнува неопходност од долготрајна, експертска и граѓанска дебата и внимателно мапирање на сите предизвици и придобивки. Токму затоа, суштински изборни реформи не можат да се дизајнираат преку ноќ или по скратена постапка.

Но, она што е најразочарувачки во овој процес е континуираното политичко лицемерие. Очигледно е дека и ВМРО-ДПМНЕ сега, сосема исто како и СДСМ кога беше на власт (2017–2024), гласно ветуваат една изборна единица пред избори или кога им е потребен политички маневар, за потоа целосно да го игнорираат и заборават тоа ветување штом ќе се сместат во владината фотелја.

Што се однесува до проблематичниот Член 76-д со кој државни пари одат само кај големите партии, предлогот на владата воопшто не го допира. Неправедниот модел на државно финансирање на политичките кампањи, кој доминантно им служи на најголемите партии останува, наспроти континуираните критики од ЦИВИЛ, како и другите домашни и меѓународни набљудувачи.

Исто така, новите измени всушност ги комплицираат процедурите за поднесување приговори на терен, што дополнително ги врзува рацете на набљудувачите доколку забележат нерегуларности, нешто што треба да биде силен аларм за стручната јавност и опозицијата. Но за такво нешто е потребно да се организира граѓанското општество, кое во моментов е исклучено од процесот, а меѓународната заедница изгледа како да е на летен распуст.

Ставот на ЦИВИЛ: Изборите не се сопственост на власта

Според долгогодишните позиции и препораки на ЦИВИЛ, довербата во изборниот процес не може да се гради преку автократско носење закони зад затворени врати.

Препораките на ЦИВИЛ во однос на владиниот предлог се логични, јасни и итни:

Итно повлекување од скратена постапка

Закон кој ги дефинира правилата за политичка моќ не смее да се носи шверцерски. Мора веднаш да се прекине итната собраниска процедура.

Институционализирање на дебатата

Собранието мора да организира серија јавни расправи со задолжително и суштинско (а не само формално) учество на невладините организации, експертската јавност и академската заедница. Изборните правила мора да бидат консензуален општествен договор.

Отфрлање на интернет гласањето (i-voting)

Сè додека државата не изгради робусна сајбер-одбрана и додека не постои технологија која истовремено гарантира и сигурност и тајност на гласот без принуда, воведувањето на електронско гласање за дијаспората мора целосно да се стопира.

Фокус на вистинска демократизација

Наместо технолошки експерименти, потребни се суштински реформи — една изборна единица, отворени листи, департизација на изборната администрација и еднаков пристап до државно финансирање за сите политички субјекти.

Банкрот демократија

Кога изборните правила се кројат во затворени партиски кабинети, надвор од дофатот на јавноста и експертската критика, резултатот не е реформски закон, туку оперативен план за легализирање на изборен инженеринг. Игнорирањето на граѓанското општество, инсистирањето на компромитирани дигитални експерименти кои ја изложуваат државата на малигни хибридни напади и одржувањето на монополот преку премолчување на системските аномалии, јасно ја исцртуваат вистинската стратегија на власта пред следните парламентарни избори.

Ова не е унапредување на изборниот процес, туку обид за институционално бетонирање на партиската предност, многу пред граѓаните воопшто да излезат на гласање.

Политичките елити мора да разберат дека Изборниот законик не е нивна приватна сопственост. Доколку овој предлог-закон насилно се протурка низ Собранието по скратена постапка, без суштинска дебата и општествен консензус, претстојните избори ќе бидат непоправливо контаминирани уште во нивната подготвителна фаза. Демократијата и темелните човекови права не смеат да бидат жртва на шверцерски процедури – време е процесот веднаш да се прекине и да се врати таму каде што припаѓа: пред очите на јавноста.

Оваа анализа претставува официјален став на ЦИВИЛ – Центар за слобода, заснован на долгогодишен изборен мониторинг, сеопфатни анализи и активно учество во изборните реформски процеси во континуитет од 2008 година. Во овој период, организацијата оствари блиска соработка со Граѓанската асоцијација МОСТ, хрватската организација ГОНГ, како и со голем број истакнати домашни и меѓународни експерти и аналитичари.

При преземање или цитирање на делови од овој текст, наведувањето на изворот и поставувањето линк е строго задолжително – вклучително и кога тоа го прават претставници на политички партии во своите јавни настапи и соопштенија.