Биљана Јордановска
На хартија, граѓанинот е носител на суверенитетот. Во реалноста, премногу често станува пречка за оние што ја освојуваат и управуваат со политичката моќ. Во Северна Македонија изборите се одржуваат, институциите постојат, правата се гарантирани, но демократијата не се мери само со постоењето на процедури. Таа се мери со тоа дали граѓанинот навистина има моќ да прашува, да критикува, да се спротивстави и да бара одговорност – без да биде етикетиран како проблем, непријател или пречка. Токму тука се отвора непријатното прашање: дали изградивме демократска држава што му служи на граѓанинот, или систем во кој граѓанинот е важен само тогаш кога треба да гласа?
Одговорот е повеќе од очигледен.
Кога критиката станува непожелна, а барањето одговорност – закана за политичката моќ, демократијата останува формална: институциите функционираат, но граѓанинот не учествува вистински во нивното функционирање.
Проблемот е што демократијата често се сведува токму на она што најлесно се брои – гласовите. Изборите се одржуваат, бројките се објавуваат, победниците ја преземаат власта, а граѓанинот повторно се враќа во улогата на набљудувач. Во меѓувреме, политичката моќ лесно се претвора во партиска моќ, институциите во партиски штабови, а јавниот интерес во плен на оние што имаат пристап до одлуките.
Тоа не е демократија што испорачува. Тоа е демократија сведена на процедура.
Вистинската демократија почнува таму каде што завршува изборниот ден. Таа се гледа во тоа дали институциите му одговараат на граѓанинот, дали власта трпи критика, дали новинарот може слободно да истражува, дали судијата може да одлучува без политички притисок, дали јавните пари се трошат транспарентно и дали граѓанските организации можат да бараат одговорност без да бидат прогласувани за „непријатели“.
Но, вистинската демократија тешко опстојува кога едни избори завршуваат само за веднаш да започнат следните. Пропагандната машинерија не запира, борбата за моќ не завршува со победата, а политичката кампања станува трајна состојба. Власта не само што мора да се освои – таа мора постојано да се брани, оправдува и одржува. А граѓанинот, наместо активен учесник, сè почесто е сведен на публика во бескрајна изборна кампања.
Затоа мора итно да се менува политичката култура, но и системот што ја произведува. Неопходни се независни институции, вистинска транспарентност, силни механизми за контрола на власта, слободни и професионални медиуми, фер изборни правила и многу повеќе простор за директно граѓанско учество. Партиите мора да престанат демократијата да ја разбираат како сопственост што им се предава со освоен мандат.
Секој глас е важен и тогаш кога е глас против мнозинството. Особено тогаш. Демократијата не се мери само според тоа колку гласови освоил победникот, туку и според тоа како се однесува кон оние што не гласале за него.
Ако критиката е непожелна, различноста е закана, институциите се заробени, а граѓанинот е важен само пред избори, тогаш проблемот не е во граѓаните. Проблемот е во системот.
Демократијата не смее да бара од граѓанинот само да гласа. Таа мора да му обезбеди право неговиот глас да биде слушнат – и обврска на власта да одговара.
Во демократско општество мора да има простор за несогласување без заплашување, за критика без притисок и за различни ставови без политичка, етничка, социјална или друга дискриминација. Медиумите мора да можат да ја контролираат власта, институциите да одговараат пред јавноста, а граѓанското општество да не биде третирано како непријател само затоа што поставува непријатни прашања.
Во спротивно демократијата ја губи смислата, a граѓанинот останува статистика.
Овој текст е дел од иницијативата на ЦИВИЛ по повод Меѓународниот ден на демократијата, 15 септември.
По повод Меѓународниот ден на демократијата, прочитајте ги и соопштенијата на ЦИВИЛ – Твојот глас. Твојата слобода. Нашата демократија. и на DDGI и WA4U – Во одбрана на демократијата. Во солидарност со Украина.
Твојот глас.
Твојата слобода.
Нашата демократија.
Лагите и насилството се штитат со гушење на независните медиуми и граѓански организации.
Дајте го својот придонес СЕГА.
