„Република Македонија има најразвиен формален концепт за прифаќање на малцинствата, поради своето минато, како дел од југословенската национална рамка. Од друга страна, пак, тензијата којашто се гледа меѓу Албанците и Македонците, ни кажува дека формално признавање е само појдовна точка, а дека на односот му треба постојано внимание“, вели во ексклузивното интервју за ЦИВИЛ Медиа, д-р Вемунд Орбаке, редовен професор на Факултетот за политички науки на Универзитетот „Аристотел’ во Солун и експерт за балкански студии и меѓународни односи
ЦИВИЛ Медиа: Република Македонија е во политичка криза веќе неколку години, почнувајќи од студентските протести и скандалот со прислушувањето и аболицијата на македонскиот претседател Ѓорге Иванов, преку Шарената револуција, договорите од Пржино и предизборната кампања на ВМРО-ДПМНЕ со доминантен националистички дискурс, до предвремените парламентарни избори на 11-ти декември и постизборието. Професоре Орбаке, кое би било најсоодветното решение на македонската политичка ситуација, доколку се земат предвид сите настаникоишто ја одбележаа кризата: политичка, експертска, широко-коалициона Влада или нови избори?
ОРБАКЕ: Тоа навистина зависи од македонскиот народ и од политичарите кои треба да работат на солуција од сегашниот ќор-сокак. Во овој контекст, од најголемо значење е да се постигне консензус на правилата на игра и да се почитуваат демократските принципи. Ако нема широко прифатена процедура за формирање Влада, може да се влезе во период со пролонигирана поларизација што ќе го повреди целото општество.
Како и да е, мене ми изгледа сосем природно – кога ВМРО-ДПМНЕ не успеала да формира нова Влада, дека мандатот треба да се додели на следната најголема партија. Ако таа не успее да формира Влада, тогаш треба да оди кај третата, итн… Ако ниедна партија не е способна да формира Влада, следниот чекор се нови избори. Сакам да потенцирам дека не станува збор само за процедурално прашање, но и за политичка култура. На пример, во мојата родна Норвешка, не е возможно да се повикаат предвремени избори. Избори има на секои четири години и Влада мора да се формира од постоечкиот парламент. Тоа значи дека може да има и малцински влади што се зависни од согласноста на една или повеќе опозициони партии во парламентот. Ако Владата не може да добие мнозинство за еден од своите предлог-закони, може да поднесе оставка и со тоа да ги принуди другите партии за формирање на нова влада. Во Грција, од друга страна, се покажа дека е невозможно да се формира малцинска влада. Тоа е причината, поради која што имаше три избори во помалку од една година, во периодот 1989-1990 година.
ЦИВИЛ Медиа: Македонското општество и македонската политичка сцена се изложени на етничка поларизација од релевантни политички актери. Платформата на албанските политички партии е документ што беше донесен по сериозни консултации и средби на албанските лидери од Македонија со премиерот на Република Албанија, Еди Рама и претседателот на Косово, Хашим Тачи. Дали политичките средби од овој тип се во духот на граѓанскиот концепт или им се отвара нова врата на соседните земји да се мешаат во македонската внатрешна политика?
ОРБАКЕ: Најпрвин, треба да се запрашаме зошто постои толку силен етнички расцеп во македонскиот политички систем. Дел од проблемот е во тоа што навистина нема традиција за граѓански концепт на државјанство во Јужниот Балкан. Општо земено, во Република Македонија, Албанците и Македонците имаат различен јазик, религија, а можеби и позначајно различна структура на заедници што датираат од Отоманскиот период. Од историска гледна точка, тоа нѐ потсетува на структурата на заедницата во Кипар. Таму, фокусот е ставен на тесните интереси на секоја заедница, без соодветна грижа за целокупниот интерес на населението како целина, што доведе до сегашниот ќор-сокак и многумина изразија жалење за многу пропуштени можности за решавање на проблемите преку нормалниот политички процес.
Природно е албанските партии да имаат барања коишто ги рефлектираат интересите на своите гласачи. Јас не мислам дека, сепак, постои толку голема потреба да се потенцираат идентитетските прашања. Прашањето на албанскиот етнички идентитет е во многу начини најмалку интересно прашање, бидејќи посебниот и различен идентитет на Албанците од етничките Македонци е даден. Со други зборови, Албанците во Република Македонија никогаш нема да станат целосно асимилирани од македонската етничка група.
И покрај тоа што е важно да се почитуваат нивните разлики, Република Македонија треба да ги направи Албанците составен дел на граѓанската нација. За таа цел, важно е за Албанците да се стремат да се асимилираат во културно-политичката средина во нивната држава, за да станат успешни македонски Албанци, кои целосно учествуваат во државата во којашто живеат.
ЦИВИЛ Медиа: Во меѓународните односи, „Теоријата на игра“ е многу атрактивна. Како би го опишале односот меѓу македонското малцинство во Албанија и во Грција и албанското малцинство во Македонија, користејќи ги термините нулта сума игра (zero-sum game) или не-нулта сума игра (non zero-sum game)?
ОРБАКЕ: Јас треба да најавам од самиот почеток дека не сум обожавател на „Теоријата на игра“, ниту пак верувам во zero sum games во случајот на права на малцинствата. Повеќе станува збор за донесување на одлуки коишто го почитуваат поединецот, но се исто така, за најдоброто за општеството – како целина. Ситуациите на малцинствата споменати овде се фундаментално различни. Ова најмалку се должи на различни концепти кои се користат од државите. Република Македонија има најразвиен формален концепт за прифаќање на малцинствата, поради своето минато, како дел од југословенската национална рамка. Од друга страна, пак, тензијата којашто се гледа меѓу Албанците и Македонците ни кажува дека формално признавање е само појдовна точка, а дека на односот му треба постојано внимание.
Грција традиционално има многу рестриктивна политика кон признавање на малцинствата. Таа, генерално, има признаени малцинства, само кога беше принудена да го стори тоа со меѓународни договори. Одличен пример за тоа е муслиманското малцинство во грчка Тракија. Прашањето на популацијата од словенското говорно подрачје во пошироката област на регионот/географска Македонија (т.е. вклучувајќи ја грчка и бугарска Македонија) е особено комплексно, бидејќи тоа е барано според различни критериуми од националниот проект на секоја група. Бугарија ја смета оваа популација како Бугари, додека Грција користи различни еуфемизми, како што се Славофони Грци, локалното население, итн… Историски гледано, Грција имаше тендеција да тврди дека целото христијанско население што го признава духовниот авторитет на Цариградската патријаршија во Константинопол/Истанбул е грчко, независно од говорниот јазик. Кога грчките граѓани, како што се членовите на „Виножито”, започнаа да го промовираат својот македонски етнички идентитет во почетокот на 1990-тите, тие беа имплицитно предизвикани од грчките догми, поврзани со идентитетот на оваа популација. Недостатокот на отвореност во грчкиот јавен простор, веројатно е причина справувањето со ова прашање, да биде потешко, отколку што треба да биде. Денес, луѓето кои зборуваат словенски јазик во северна Грција, се во голема мера асимилирани. Оние кои јас ги познавам, имаат поголемо познавање на грчки јазик, додека македонскиот јазик го користат главно како јазик во локалната средина. Тоа е секако добро за нивната кариера, тие да имаат познавање на грчки јазик на исто ниво со мнозинското население, но мислам дека би било подобро за општеството како целина, да ги признае нивните разлики и да се гледа на етничкиот диверзитет како збогатување на земјата.
ЦИВИЛ Медиа: Како експерт за балкански студии и професор кој предава за малцинства на Балканот, како го оценувате односот меѓу централната власт во Македонија со албанското малцинство, а потоа, и со другите малцинства? Според вас, каде треба да се фокусира енергијата, со цел да се создаде граѓанска припадност, наместо етничка?
ОРБАКЕ: Со цел да се создаде чувство на граѓанска припадност, важно е за малцинството да се чувствува дека има удел во македонската држава. Со други зборови, малцинствата мора да се волни и способни да се натпреваруваат за јавни работи на исто ниво со мнозинското население. Клучот за ова, вообичаено е образованието и бара, меѓу другото, и одлично познавање на јазикот на мнозинството. Со други зборови, како албански Македонци, тие мора да се фокусираат не само на нивните разлики, но исто така, и на нивните заеднички интереси со мнозинското население.
Истовремено, мора да постои подготвеност да им се даде на албанските Македонци, фер удел во македонската држава. Имам директно искуство повеќе со муслиманското малцинство во грчка Тракија. Таму фокусот на идентитетот на малцинствата и недостатокот на доверба во грчката држава, доведоа многумина да направат образовни избори, коишто ги подготвуваат повеќе за турското, отколку за грчкото општество. И, како резултат на тоа, исто така, да завршат во Турција, кога ќе почнат со нивниот професионален живот. Во последниве години, малцинството подобро се интегрира во грчкиот образовен систем, кој во една подолга перспектива, укажува повеќе на чувство на граѓанска припадност, но претстои уште многу работа.
ЦИВИЛ Медиа: Како би ги карактеризирале дипломатските односи на Република Македонија со соседните земји? Според вас, како би влијаела политиката на изолационизам на Трамп врз Балканот? Дали е тоа можеби отскочна штица за поголемо руско влијание и како тоа ќе влијае врз авторитарните лидери и режими во овој регион?
ОРБАКЕ: Мислам дека администрацијата на Трамп е од второстепено значење. Тажната работа е дека Република Македонија и нејзините соседи не се во можност да ги решат своите проблемите сами. Јас ги следам политичките случувања,откако за прв пат ја посетив земјата во 1989 година, и имам впечаток дека и Бугарија и Грција сакаат да имаат добри односи со Република Македонија, но конфликтните концепти на нивните национални парадигми направија да биде тешко да се најде формула – прифатлива за сите вклучени страни. Во случајот со Грција, евидентно е дека позициите се замрзнати, од првите обиди за изнаоѓање на решение за „прашањето за името”, кои пропаднаа во раните 1990-ти.
Од друга страна, трговските односи се добри и постојат многу контакти меѓу двете земји, и покрај камењата на сопнување. Лично, јас не мислам дека треба да биде проблем за Грција да ја признае Република Македонија под нејзиното уставно име, ниту пак мислам дека треба да биде проблем за Република Македонија да се реши за еден од предлозите за додавање на географска одредница за името, како што е „Северна Македонија”. Формалното признавање ќе реши многу практични проблеми. Во практиката, сепак, ниту една страна не е во состојба да оди подалеку од својата почетна позиција.
ЦИВИЛ Медиа: Доаѓајќи од земја којашто е толку развиена и функционира толку добро како Норвешка, може ли да споделите со нас „рецепти“ – како да се изгради одржлива инфраструктура за правилно практикување на демократијата?
ОРБАКЕ: Со падот на постоечкиот социјализам во 1989-1990, имаше многу дискусии за тоа како поранешните социјалистички држави да се адаптираат на либералната демократија. Фокусот пред сé беше ставен на градењето на институциите. Секако дека е значајно да се има цврста формална инфраструктура, но, на многу начини, тоа е само половина од приказната. Во мојата родна Норвешка, мислам дека сегашниот политички систем многу им должи на општоприфатените практики и политичката култура изградена со текот на времето.
Во овој поглед, периодот непосредно пред и по Втората светска војна, е од клучно значење. Појавата на скандинавскиот модел на социјалната демократија, значи дека имаше радикална прераспределба на моќта во општеството, но со еволуција, а не со револуција! Тоа беше, исто така, инклузивна форма на демократија, иако, како и секој систем, ја имаше својата проблематична страна. Во целина, тоа покажува дека на демократијата мора да се работи постојано, а ние треба да дејствуваме соодветно.
Климентина Ѓорѓиоска
