Додека светските лидери си заминуваат од Анкара, а масивните безбедносни мерки полека се повлекуваат од турскиот главен град, едно е јасно – НАТО се промени. Овој 36-ти Самит ќе остане запаметен не само по огромните финансиски обврски, туку и по дефинитивниот крај на европското „шлепање“ на американскиот безбедносен грб. Или барем тоа е еден агол на гледање на работите.
Декларацијата од Анкара и одбранбените мега-договори
Официјалниот текст на Декларацијата од Самитот во Анкара, објавен вчера, ја потврдува „железната посветеност“ на Алијансата кон колективната одбрана, придружена со астрономски суми.
70 милијарди евра за Украина
Сојузниците се обврзаа на масивен пакет од 70 милијарди евра за воена опрема, обука и помош за Украина за 2026 година, со ветување дека најмалку истото ниво на поддршка ќе се задржи и во 2027 година.
Историски европски вложувања
Во декларацијата се нотира дека европските сојузници и Канада ги зголемиле своите инвестиции во основните одбранбени потреби за повеќе од 139 милијарди долари во 2025 година, што е речиси 20% зголемување во споредба со претходната година.
Инфраструктурна експанзија
Сојузниците најавија историски чекор за подобрување на синџирот на снабдување со гориво на НАТО, со инвестиција од 27 милијарди евра за модернизација на складиштата и дистрибутивната мрежа, вклучувајќи нови нафтоводи кои ќе се протегаат кон источното крило на Алијансата.
Форум за одбранбена индустрија (NSDIF26)
Најважниот настан за воената индустрија секако е најавата за нови набавки во вредност од над 50 милијарди долари. Овие средства ќе се трошат на капацитети за preцизни удари, интегрирана воздушна и ракетна одбрана, системи без екипаж, и најмодерни технологии за разузнавање.
Шоуто на Трамп: Директни закани и непредвидливост
Додека НАТО се обидуваше да прикаже слика на совршено единство, американскиот претседател Доналд Трамп се погрижи тој да биде во центарот на вниманието, и тоа на својот препознатлив, неконвенционален и често конфронтирачки начин. Америка во Анкара не беше претставена преку внимателно осмислени соопштенија од Вашингтон, туку директно, сирово и исклучиво преку Трамп.
„Јас ве натерав да платите“
Трамп не пропушти прилика да ги присвои заслугите за европското зголемување на воениот буџет од 139 милијарди долари. Во неговите настапи тој директно им порача на европските лидери дека Америка повеќе нема да биде нивната „касичка-прасичка“ и дека конечно почнале да ги плаќаат сметките само затоа што тој ги принудил.
Посебно остар и експлозивен беше јазикот на Трамп кога станува збор за Блискиот Исток. На својата официјална прес-конференција со генералниот секретар на НАТО Марк Руте, тој го прогласи мировниот договор со Иран за мртов. Со карактеристичен остар речник, Трамп ги нарече иранските лидери „смет“ (scum) и „болни луѓе“, додавајќи дека повеќе не сака да си има работа со нив и дека секој обид за преговори е „губење време“.
Трамп не губеше време и уште по пристигнувањето повторно ја разбуди старата желба, сугерирајќи дека Гренланд „треба да биде контролиран од САД, а не од Данска“. Ова очекувано предизвика фрустрации кај данската делегација, која мораше уште еднаш да повторува дека нивната територија „не е на продажба“.
Бесен поради тоа што некои европски земји (најмногу Шпанија) наводно не дозволиле непречено користење на нивниот воздушен простор во екот на блискоисточните тензии, Трамп отворено се закани. Тој најави дека ќе ги прекине трговските односи со Мадрид, нарекувајќи ги „безнадежни“ и ветувајќи дека ќе се погрижи да заработуваат „многу помалку пари“ од САД.
Што е следно за НАТО по Анкара?
Самитот заврши, но Анкара ја означи транзицијата кон она што многумина го нарекуваат „НАТО 3.0“. Перспективите за иднината се јасни:
Ерата во која Европа очекуваше Америка безусловно да се грижи за нејзината безбедност е завршена. Самитот во Анкара е „церемонија на дипломирање“ за европските сили. Со огромните буџети, Европа започнува процес на градење сопствена одбранбена индустриска база, додека Вашингтон сè повеќе се насочува кон Индо-Пацификот и Кина.
Следните неколку години НАТО државите ќе мора да докажат дека милијардите кои ги најавија можат брзо да се претворат во реално оружје и муниција. Војната во Украина и исцрпените залихи значат дека одбранбената индустрија мора веднаш да испорача. Иновациите и брзото производство сега се прашање на опстанок.
Трансатлантските односи станаа трансакциски. Сојузниците веќе не се потпираат на романтизирани идеи за заеднички вредности. Тие мораат да покажуваат конкретни бројки пред Трамп. Единството на Алијансата сега се мери во проценти од БДП издвоени за одбрана.
Анкара докажа дека НАТО опстојува, но по цена на радикална трансформација, а Турција, како домаќин, ја зацврсти својата улога како клучен геополитички мост и сила која не може да биде игнорирана.
Подготви: Џ. Дерала
