Четврт век по потпишувањето на Охридскиот рамковен договор, Северна Македонија се соочува со парадокс: документот што стави крај на вооружениот конфликт и постави темели за нов модел на меѓуетнички односи денес се одбележува во атмосфера на длабоки политички и општествени поделби.
Договорот од август 2001 година е еден од најзначајните политички документи во поновата историја на државата. Неговото потпишување го означи крајот на неколкумесечниот вооружен конфликт меѓу безбедносните сили и ОНА, но истовремено отвори процес на уставни и законски промени со кои требаше да се создаде порамноправен политички и институционален систем за сите граѓани.
Дваесет и пет години подоцна, прашањето не е само што е реализирано од договорот, туку и дали неговата суштина е разбрана и применета на начин што создава еднакво општество за сите.
Договорот што го запре конфликтот
Во август 2001 година, по тримесечен вооружен конфликт, политичките лидери на четирите најголеми партии, со посредство на ЕУ и САД, го потпишаа Охридскиот рамковен договор во Охрид.
Неговата основна цел беше прекин на насилството и создавање политичка рамка за решавање на меѓуетничките прашања преку институциите.
Следуваа уставни измени и низа законски реформи во областите на политичкото учество, децентрализацијата, употребата на јазиците, правичната застапеност и локалната самоуправа.
Охридскиот договор, сепак, не беше само договор за прекин на конфликтот. Тој претставуваше обид да се редефинира начинот на кој државата ги уредува односите меѓу мнозинската и немнозинските заедници.
Токму тука започнува и најголемата дилема што останува актуелна по 25 години: дали Северна Македонија успеа да изгради функционално мултиетничко општество или само создаде институционални механизми за управување со етничките разлики?
Од правична застапеност до „балансер“
Еден од највидливите резултати на постојниот модел е принципот на правична и соодветна застапеност во јавниот сектор.
Механизмите создадени за да ја коригираат долгогодишната недоволна застапеност на одредени заедници во институциите со текот на времето станаа предмет на жестоки политички и јавни дебати.
„Балансерот“ требаше да биде инструмент за еднаква застапеност. Но, неговата практична примена отвори и прашања за злоупотреба на етничката припадност, фиктивно декларирање и вработувања кои не секогаш се темелат на стручност и компетентност.
Јазикот – право, но и политичко прашање
Употребата на јазиците е уште една област во која Охридскиот договор остави траен белег.
За дел од албанската заедница, проширувањето на употребата на албанскиот јазик е конкретен резултат на борбата за еднаквост и институционално признавање.
За дел од македонската јавност, пак, јазичните реформи често се доживуваат како политички наметнати отстапки и како дополнително усложнување на државниот систем.
Така, дури и прашањето за јазикот, кое во суштина е прашање на граѓански права, останува заробено во различни етнички интерпретации.
Две сеќавања за една 2001 година
Една од најголемите слабости на изминатите 25 години е што не е создадена заедничка култура на сеќавање и помирување.
За едните, 2001 година е период во кој се бранела државата и во кој загинале припадници на безбедносните сили. За другите, истата година претставува борба за политички и колективни права.
Комеморациите и годишнините и денес често се одвиваат одвоено.
Се оддава почит на загинатите припадници на безбедносните сили на Карпалак, Љуботенски Бачиња, Бриони и Непроштено, додека поранешните припадници на ОНА и нивните политички поддржувачи ги одбележуваат настаните и жртвите во Радуша, Љуботен, Слупчане, Арачиново и Тетово.
Овие паралелни сеќавања покажуваат дека државата го прекина конфликтот, но не успеа целосно да го надмине неговото наследство.
Без заедничка историска перспектива, секоја годишнина повторно станува можност за отворање на старите рани.
Од етнички кон граѓански модел?
По 25 години, дебатата се поместува и кон едно суштинско прашање: дали Охридскиот модел треба да остане основата на политичкиот систем или Северна Македонија треба постепено да се движи кон посилно граѓански концепт на државата?
Еден дел од аналитичарите предупредуваат дека етничкото политичко организирање и понатаму ја одржува поделбата на општеството на „наши“ и „ваши“.
Други, пак, сметаат дека граѓанскиот концепт не може да се гради со игнорирање на реалните етнички разлики и нееднаквости.
Во оваа дилема се крие и еден од најголемите предизвици на државата: како да се обезбеди еднаквост без институциите да станат заложници на етничката припадност?
Од Охрид до Европа
Една од ретките стратешки цели што потенцијално може да ги надмине овие поделби е европската интеграција.
Членството во Европската Унија и НАТО со години се претставува како заеднички стратешки интерес на различните етнички заедници.
Но, европската перспектива не може да биде замена за домашните реформи.
Европеизацијата на државата подразбира функционални институции, владеење на правото, професионална администрација, транспарентност, борба против корупцијата и еднаквост на граѓаните пред институциите.
Во тој контекст, вистинскиот предизвик не е само да се праша колкав е процентот на Македонци, Албанци, Турци, Роми, Срби, Власи или Бошњаци во една институција, туку дали институцијата работи професионално, независно и во интерес на сите граѓани.
25 години подоцна – што е следно?
Четврт век подоцна, Северна Македонија сè уште ја има истата задача: од држава во која различните заедници живеат едни покрај други, да изгради држава во која граѓаните живеат едни со други.
Тоа би било можеби најважното исполнување на духот на Охридскиот рамковен договор.
Б. Јордановска
