МАРИОН КРАСКЕ
Прво поле на конфликт: Косово – Србија
Александар Вучиќ има блескаво минато зад себе. Сега претседател на Србија, тој одигра клучна улога во режимот на поранешниот српски лидер Слободан Милошевиќ: помеѓу 1998 и 2000 година, Вучиќ беше министер за информации; за време на босанската војна, во која српските единици извршија безброј воени злосторства и геноцид на 8300 муслимани, тој намерно поттикна исламофобија: за секој мртов Србин, ќе убиеме 100 муслимани, се потсмеа тој, само неколку дена по насилните судири во Сребреница.
Вучиќ оттогаш направи многу малку за да се огради од овие злосторства: уште во 2018 година, тој му оддаде почит на Милошевиќ, кој беше изведен пред Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија (МКСЈ) во Хаг под обвинение за воени злосторства и геноцид, но почина додека му се судеше, нарекувајќи го „голем српски лидер“. Желбате на другите народи се занемарени, призна Вучиќ, но сепак, Србите мораа да ја платат многу високата цена што не станаа уште поголеми.
Идејата за создавање Голема Србија беше камен темелник на политиката на Слободан Милшевиќ. Во 1991 година, тој се сретна со тогашниот хрватски претседател Фрањо Туѓман, во Караѓорѓево: двата политички моќници се согласија да ја поделат Босна и Херцеговина, со цел создавање Голема Хрватска и Голема Србија. Резултатот беше ужасни воени злосторства на босанско тло. Денес, 28 години по завршувањето на војната во Босна и 24 години по завршувањето на онаа во Косово, целта за територијално проширување продолжува да игра централна улога во српската политика. „Српски Свет“ е името на концептот за здружување на сите Срби во единствена држава – по својата природа, повторно замислена визија на империјализмот во стилот на Милошевиќ.
Белградскиот лидер сегашните граници ги смета за целосно привремени. Во тој контекст, тој со години игра експерстка игра на мачка и глушец со западните преговарачи. Клучните инструменти во ова се српските малцински групи во Косово и во Босна и Херцеговина. Босанското раководство постојано поттикнува конфликт во нивно име. Вучиќ упорно одбива да ја признае декларацијата за независнот на Косово од 2008 година.
Тактики од 1990-тите: ескалација, деескалација
Како што се приближуваше крајот на 2023 година, српските националисти во делот на Косово каде доминира српското население градеа нелагални барикади. Новинари беа нападнати, па дури и единицата на мисијата за владеење на правото ЕУЛЕКС беше под оган. Насилници во фантомки го завршија кризното сценарио. Белград се закани дека ќе донесе српски единици и армијата беше ставена во состојба на готовност. Опасна радикализација што го катапултираше Балканот назад во 1990-тите пробиваше нов терен. Тоа е добра позната шема: провоцирај, играј на етничка карта (српското малцинство во Косово е во „ужасна ситуација“, тврдеше српската премиерка, Ана Брнабиќ), упатувај закани – а потоа, постепена деескалација, додека повтоно не дојдеме до провокација.
Малку е проблематично што западните играчи го запознаа моделот на ескалација на Белград со текот на годините. Го содржи истиот наратив што меѓународната заедница треба да му понуди на Белград. Врз основа на Бриселскиот договор од 2013 година, САД и ЕУ неодамна се обидоа да постигнат договор за формирање Заедница на српски општини на Косово, со изјавена цел да се „нормализираат“ односите.
Критичарите во Косово, од друга страна, ќе ја преиспитаат мудроста за создавање на институционализирани српски зони на влијание, слично на „Република Српска“ во Босна и Херцеговина, во која доминира српско население, која со години поставува сé порадикален курс на ескалација со босанската држава под водство на босанскиот „српски водач“ Милорад Додиќ, со цел отцепување во одреден момент. Косово повеќе би сакало да избегне слични конфликтини зони на нејзино тло.
Вучиќ и Тачи: отворени за прекројување на границите
Наместо да ја брани непроменливоста на границите во Европа како принцип за кој не се преговара, Вашингтон ги предводеше неодамнешните повици за етнички засновани решенија. Поконкретно, идејата за размена на територија се најде на насловните страници, со целта да се промовира создавање на етнички чисти области. Идејата ја смислија српскиот претседател Вучиќ и неговиот тогашен колега во Косово, Хашим Тачи, кој сега го чека судење во Хаг за обвиненија за наводни воени злосторства за време на војната во Косово.
Со поддршка на американски претставници, идејата за размена на територија конечно ја доби поддршката на ЕУ во лицето на високата претставничка Федерика Могерини. Ова не успеа, не само поради германското вето под канцеларката Ангела Меркел и фактот дека Тачи мораше да се повлече за да се соочи со обвиненијата во Хаг. Сепак, останува јасно, според аналитичарката Изабела Кисиќ од Хелсиншкиот комитет за човекови права, која живее во Белград, дека Вучиќ не ги напуштил сите надежи за „поделба на Косово“. За да игра со времето, Белград се врати на политиката на намерна провокација, додека чека „поповолна геополитичка констелација“ – како што е враќањето на функција на Доналд Трамп –за да може да ги потврди своите барања во Косово со поголем успех, објаснува Кисиќ.
САД: Етноцентрични договори и пад на владата
Во обид да ги испегла постојните линии на конфликтот, на Вашингтон повремено му беа дадени многу проблематични интервенции: ова многу помага да се објасни падот на косовската влада во март 2020 година, осмислен од американскиот специјален пратеник за Балканот во времето на поранешниот претседател Трамп, Ричард Гренел. Наблудувачите шпекулираат дека шефот на владата, Албин Курти, застанал на патот на контроверзниот американски амбасадор кој притискаше за размената на територија меѓу Косово и Србија, откако зазеде јасна позиција против таков потег.
Меѓутоа, на следните парламентарни избори во февруари 2021 година, народот на Косово јасно го кажа своето мислење за навидум неоколонијалниот стил на САД: партијата на Курти, Ветевендосје (Самоопределување) оствари значителни добивки во споредба со нејзиното остварување во 2019 година – шлаканица за Вашингтон и отфрлање на американските планови за прилагодување на границите.
Оттогаш, Курти и неговата втора влада се спротивставуваат на притисокот што само се зголеми под администрацијата на Бајден. Претставниците на косовската влада се повикуваат на пресудата на косовскиот уставен суд, кој ја отфрли можноста за заедница на српските општини. Претседателката Вјоса Османи категорично изјави дека „нема да дозволиме создавање заедница на општини со моноетнички структури“. Претседателот, обучен правник, ја нагласи потребата да се избегнат проблемите како што се појавија во Босна, каде што дестабилизирачкиот ефект што продолжува да се чувствува и денес беше создаден со мировниот договор за Босна и Херцеговина во 1995 година, преговаран од страна на меѓународната заедница, со создавањето на подрчјето на земјата со доминантно српско население. Загриженоста би била дека заедницита на општини би можела да ја постави основата на втора „Република Српска“, овој пат во Косово.
Брисел – прилепување кон „лажни американски концепти“
Како и претходно со размената на територија, нејзиното некритично прилепување кон концептите од Вашингтон покажува дека Европската комисија дејствува без своја стратегија. Брисел постојано не успеваше да има било какво присуство во регионот како коректив за национализмот и нелибералните тенденции. Ова е последица на внатрешните проблеми и индивидуалните интереси на земјите членки: ниту Шпанија, ниту Словачка го признаа Косово како национална држава и затоа фактот дека Шпанецот, Жозеп Борел и Словакот, Мирослав Лајчак се модератори на дијалогот меѓу Приштина и Белград е едвај веродостоен. Тоа е нешто како невозможна мисија да се убеди Србија да ја признае независноста на Косово, ако земјите-преговарачи се во ќошето на непризнавачите, истакнува политичкиот аналитичар Рахман Пацаризи.
Со својата долгогодишна рамнодушност и тактики за одложување кон балканските држави, на ЕУ ѝ останува многу мал кредибилитет за играње. Нејзиниот авторитет и моќта за трансформација се во голема мера искористени, изјави балканскиот експерт Тобијас Флесенкемпер во годишниот извештај за европската интеграција 2022 година. Фактот дека членството во ЕУ повеќе не служи како поттик за политичките лидери да работат на зајакнување на демократијата и дисциплината, неодамна го покажа српскиот претседател со зголемена енергија. Вучиќ научи дека ескалацијата се исплати – секогаш ти се нуди нешто за возврат.
Многу добар пример за ова е тоа што по неодамнешната тензија во северно Косово, американскиот специјален пратеник Дерек Шоле отиде во Белград и даде некои особено пријателски изјави за нивното заедничко разбирање за „демократските принципи“. За да го смири Вучиќ, Вашингтон сака да го смести Белград во косовското прашање – дури и покрај критиките од американските експерти за надворешна политика. Србија во секој случај треба да ги добие своите заедници на општини и, за возврат, да го признае Косово – барем делумно. Стејт департментот смета дека овој договор ќе го олабави постоечкото партнерство на Србија со Русија.
Во спротивниот агол, политикологот и балканскиот експерт Даниел Сервер од Школата за напредни меѓународни студии Џон Хопкинс упати жестоки критики за оваа политика на помирување. Тој тврди дека сегашната политика на САД за Балканот е „фундаментално погрешна“. Србија, објаснува тој, се одлучила за авторитаризам дома и за соработка со Русија и Кина. Погрешно помирување ќе има негативни последици за луѓето во регионот уште многу години, предупредува Сервер.
Германија: Помирување направено од Меркел
Во последните години, Германија, иста така, не успеа да се спротивстави на националстичките поттикнувачи во регионот. Наместо кохерентна стратегија за Балканот, канцеларката Меркел еднострано се насочи кон силниот човек на Белград како надеж за стабилност за време на нејзиниот мандат. Таа го посети Вучиќ 16 пату за девет години – „нарушувачкиот фактор“ беше позитивно опсипан со внимание – додека Босна и Херцеговина, земјата која најмногу претрпе под српската и хрватската политика на размислување на големо, прими само една посета од канцеларката.
Во нејзиниот проштален говор, Меркел го пофали Вучиќ дека секогаш ги “исполнувал своите ветувања“ – опасно минимизирање на сé поавторитарниот и империјалстички Србин. Вучиќ со години одбиваше јасно да се посвети на европската политика. Кога избувна руската војна врз Украина, тој целосно се фокусираше на посебните односи меѓу Србија и Русија. Белград ги отфрли санкциите против Русија. Не случајно на почетокот на 2023 година беше објавено дека озогласената руска паравојска Вагнер отворила канцеларија во Белград.
Со оглед на растечките регионални тензии, германскиот концепт на ласкање „стабилократска“ дипломатија може да се каже дека не успеа: Берлин премногу долго се фокусираше на стабилноста во внатрешната политика и одговорноста во надворешната политика – за возврат, на автократите им беа простени нивните недостатоци во владеењето на правото. Сега, со украинската војна, ситуацијата на Балканот, исто така, ескалира: со последното кризно сценарио во северно Косово на почетокот на годината, Вучиќ покажа дека регионот не е далеку од повторување на претходните судири.
Прв дел од анализата на Марион Краске објавена на англиски јазик на eu.boell.org (7 Февруари 2023)
