Преговорите за мир меѓу Русија и Украина продолжуваат под силен притисок од САД, но, според аналитичен преглед на ПОЛИТИКО, и покрај дипломатските сигнали за напредок, клучните прашања остануваат нерешени. Територијата, безбедносните гаранции и редоследот на прекин на огнот се точките што ја блокираат постигнатоста на каков било долгорочен договор, при што Москва и Кијив продолжуваат да стојат на спротивни страни на најважните прашања.
Додека преговарачите се подготвуваат за уште една рунда разговори посредувани од САД со цел да се стави крај на војната во Украина, Москва и Кијив остануваат заглавени во ќор-сокак околу клучните несогласувања што го дефинираат конфликтот уште од неговиот почеток.
Во понеделникот, Володимир Зеленски изјави дека неговиот преговарачки тим би можел да се сретне со Русите и Американците веќе во недела. Украинскиот претседател е подготвен да седне на маса со својот руски колега Владимир Путин, според министерот за надворешни работи Андриј Сибиха. Но, како што призна Сибиха, „најчувствителните прашања сè уште не се решени“.
Пред разговорите минатиот викенд во Обединетите Арапски Емирати, американскиот пратеник Стив Виткоф изјави дека разликите се сведени на едно „решливо“ прашање. Говорејќи во Давос, американскиот претседател Доналд Трамп им рече на новинарите дека верува оти договорот за Украина е „разумно блиску“.
А сепак, Москва и Кијив излегоа од разговорите во Обединетите Арапски Емирати заглавени околу три прашања што се во срцето на конфликтот: руското барање за украинска територија, иднината на безбедносните гаранции за Украина и дали борбите треба да запрат пред или по постигнување договор.
Територија
Преостанатото прашање на кое Виткоф најверојатно се повикувал е судбината на регионот Донбас во источна Украина, во дипломатските кругови нарекувано „територијално прашање“.
Иако Русија веќе не може реално да се надева дека во скоро време ќе ја заземе цела Украина, рускиот претседател и понатаму има за цел да го преземе, во најмала рака, целиот Донбас, покрај веќе анектираниот Кримски Полуостров.
Москва предлага рамка што ја нарекува „формула од Енкориџ“, според која Украина би морала да го отстапи целиот Донбас, вклучително и областите што Русија не успеала да ги освои. Кремљ тврди дека токму за тоа се договориле Путин и Трамп на нивната средба во Алјаска минатата година.
Но, за Кијив, отстапувањето територија би било и незаконско и крајно непопуларно.
Иако Зеленски изјави дека е подготвен да разгледа сценарио во кое областа би била демилитаризирана и прогласена за „слободна економска зона“, но официјално би останала дел од Украина, Москва јасно стави до знаење дека тоа не е доволно.
По последната посета на Виткоф на Москва, помошникот на Путин, Јуриј Ушаков, повторно ја нагласи позицијата на Кремљ дека „не може да се очекува постигнување долгорочно решение без решавање на територијалното прашање“ — уште еднаш инсистирајќи дека напредокот во разговорите зависи од тоа Москва да го добие целиот Донбас.
Во средата, американскиот државен секретар Марко Рубио го призна ќор-сокакот околу Донбас. „Тоа е сè уште мост што треба да го преминеме“, изјави Рубио пред Комитетот за надворешни односи на Сенатот. „Сè уште постои јаз, но барем успеавме да го сведеме сетот прашања на едно централно, и веројатно тоа ќе биде многу тешко прашање.“
Друга разлика се однесува на тоа кој треба да управува со нуклеарната централа Запорижја, најголемата во Европа, која се наоѓа во близина на фронтовската линија и моментално е под руска контрола.
Зеленски сака централата да биде под заедничка контрола на Украина и САД, додека Москва бара да биде вклучена во каков било договор, предлагајќи наместо тоа контролата над централата да ја дели со Вашингтон, или, можеби, со Кијив.
Безбедност
Потоа доаѓа прашањето за таканаречените безбедносни гаранции: ветена поддршка за Украина од други држави во случај Русија повторно да се обиде со целосна инвазија.
Претходно овој месец, Велика Британија и Франција се согласија да распоредат трупи во Украина откако ќе биде постигнат договор. Виткоф го поздрави безбедносниот план како „најсилен што некој некогаш го видел“, но остана нејасен околу тоа до каде би оделе самите САД во одбраната на Украина. Според извештај на Фајненшл тајмс објавен во вторникот, администрацијата на Трамп ги условила повоените безбедносни гаранции со тоа Украина да се откаже од Донбас. Белата куќа ги негираше овие тврдења.
Таканаречениот план од 20 точки, предложен од САД, предвидува Украина да ѝ се приклучи на Европската Унија во 2027 година. Членството во ЕУ вклучува одредба според која земјите се обврзуваат да си притекнат во одбрана една на друга во случај на инвазија. ЕУ започна преговори со Украина за членство, но сè уште нема утврдено датум.
Москва, од своја страна, инсистира дека нема да прифати присуство на трупи од земји членки на НАТО во Украина. Наместо тоа, таа бара сопствени „безбедносни гаранции“.
Кремљ тврди дека ќе се чувствува безбедно само ако прашањето за членство на Украина во НАТО засекогаш биде симнато од дневен ред, ако украинската армија биде ограничена на 600.000 војници — од околу 800.000 колку што има сега — и ако Москва добие ефективно право на вето врз идните одлуки поврзани со одбраната на Украина.
Прекин на огнот
За обичните Украинци, сепак, најитното прашање веројатно е прекинот на огнот. Кијив бара итен прекин на непријателствата. Москва инсистира прво да се постигне договор, па дури потоа да се разгледува пауза во борбите.
Додека таков договор конечно не биде постигнат, „Русија ќе продолжи доследно да ги спроведува целите на специјалната воена операција“, изјави помошникот на Путин, Ушаков, по посетата на Виткоф на Москва, користејќи го еуфемизмот на Кремљ за војната.
Руските ракети продолжуваат секојдневно да ја гранатираат Украина, нанесувајќи тешки штети врз електроенергетската мрежа и оставајќи стотици илјади луѓе без струја и изложени на зимски температури под нулата. Во средата, Зеленски ја обвини Москва за „тероризам“ откако руски дрон удри во патнички воз, при што загинаа пет лица.
Клучни разлики
И Русија и Украина изгледаат заинтересирани да му покажат на американскиот претседател дека соработуваат, пишува ПОЛИТИКО.
„Фактот што цела низа сложени прашања се разгледуваат на експертско ниво веќе може да се смета за напредок и почеток на дијалог“, им изјави портпаролот на Кремљ, Дмитриј Песков, на новинарите во средата.
Уште во декември, Русија се закани дека ќе го преиспита своето учество во мировниот процес откако тврдеше дека Украина со неколку дронови нападнала една од резиденциите на Путин (Кијив брзо ги негираше обвинувањата, кои беа широко дискредитирани, вклучително и од американските разузнавачки служби).
Володимир Фесенко, украински политички аналитичар, изрази внимателен оптимизам. „Фактот што се разгледуваат различни технички аспекти веќе е позитивен развој“, рече тој.
Но, како што нагласуваат аналитичарите, постои клучна разлика меѓу двете завојувани страни: додека Украина покажува подготвеност за компромис, Русија, според нив, само формално учествува во процесот, задржувајќи ја својата првична цел — потчинување на Украина.
Путин „стана опседнат со оваа војна и со својата итна потреба да ја скрши Украина“, изјави Татјана Становаја, основачка на R.Politik, политичка консултантска куќа специјализирана за Русија. „Тој верува дека тоа е свето, егзистенцијално прашање, и дека ако почне да попушта, Русија ќе биде уништена.“
Таа додаде дека инсистирањето на Русија да го добие целиот Донбас е само тактика за одолговлекување.
„Тоа е еден вид игра од руската страна — се согласуваат да разговараат за наводно мировно решение, а притоа мислат на нешто сосема друго“, изјави Становаја. „Можат со часови да зборуваат на темата, но тоа нема никаква врска со реалноста.“
Во меѓувреме, од украинска страна, не е јасно дека, дури и ако Зеленски би бил подготвен да се откаже од Донбас, би можел да протурка таков договор низ политичкиот процес. Украинскиот претседател ја спомена можноста за организирање референдум за тоа прашање, па дури и национални избори, но инсистираше прво да има прекин на огнот.
Според ПОЛИТИКО, анкетите покажуваат дека Украинците се подготвени да прифатат некаков праведен договор, но имаат малку доверба во преговорите предводени од САД.
„Минатата година сè уште имаше големи надежи дека Трамп би можел да помогне да се стави крај на војната“, рече Фесенко. „Сега веќе ги нема.“
Постои и граница, додаде тој, до која украинскиот претседател ќе биде подготвен да попушти.
„Зеленски сака да влезе во историјата како претседателот кој ја спасил Украина“, рече тој. „Не како оној што ја загубил војната.“
И покрај дипломатските сигнали и разговорите под посредство на САД, клучните разлики меѓу Русија и Украина остануваат длабоки. Донбас и контролата над Запорижја, безбедносните гаранции и редоследот на прекин на огнот се точките што ја дефинираат иднината на преговорите. Украина покажува подготвеност за компромис, но со зачувување на суверенитетот, додека Русија продолжува да инсистира на своите стратешки цели.
Додека преговорите траат, руските напади продолжуваат, а украинското општество со недоверба ја следи дипломатијата. Мировниот договор останува далечен, а секоја политичка и историска одлука ќе биде критична за тоа кој ќе биде запаметен како спасител, а кој како губитник на оваа војна.
Д. Т.
