Интервју со Зијадин Села, претседател на Движењето за реформи на ДПА, Струга, 19 март 2017.
ЦИВИЛ Медиа: Кое е вашето мислење за постизборната ситуација во земјата и кои се предлозите на ДР ДПА за излез од кризата?
СEЛА: За жал, постизборната состојба не ја разреши кризата, напротив, јас велам дека ја продлабочи уште повеќе. И, нормално е дека ние очекувавме едно вакво однесување, дотолку повеќе што постои одреден број на политичари, кои дејствуваат со инстинкт на самоодбрана, за одбрана на сè што направиле во овие десет години. Многу е јасно дека на оваа напната ситуација ѝ се додава уште повеќе тензија, а единствените луѓе кои имаат интерес за создавање на хаос, се токму тие што сакаат да ја избегнат одговорноста од Специјалното обвинителство. Сметам дека секој треба да одговара, или дека треба да има право да ја докаже својата невиност пред органите на правдата, затоа што Македонија, но и регионот, ќе треба да се вратат на патот на правната држава, затоа што тоа е вистинската форма, во која граѓаните потоа ќе се видат како слободни.
Кој е излезот од кризата…? Нема друг начин, освен по институционален пат. На крајот на краиштата, постојат пишани правила во државата и се многу јасни, и позицијата на претседателот на државата, што му е дозволено и што не му е дозволено… Јас сум поборник на идејата дека не треба многу да се гали истиот, како и сите останати политички актери кои се закануваат со политичка криза. Не треба воопшто да се вознемируваме за ова прашање, треба да го следиме институционалниот пат. Институционалниот начин е многу јасен, Владата и сè останато, се прави со 61 пратеник, минимум 61 пратеник, додека претседателот мора да му го даде мандатот на тој што го има тоа мнозинство, според Уставот и според надлежноста , и не му се дозволува да навлегува во измислени теми, некаде по партиски канцеларии, за некакво уништување на унитарниот карактер… Нешто што нема врска со реалноста и со територијалниот интегритет на државата, затоа што единствениот интегритет што овој пат ќе се уништи, откога ќе се создаде едно ново мнозинство и ќе се врати дебатата во институциите, таму каде што и е местото, е интегритетот на корумпираните политичари.
ЦИВИЛ Медиа: Деновиве во јавноста се вртат неколку ваши изјави. Би сакала да ми кажете од кој период се изјавите, вие сигурно знаете за кои изјави станува збор и, што сте сакале да кажете со овие изјави?
СЕЛА: Па, сега, се вртат многу мои изјави, не е само една. И тоа е збирка од извадени изјавиод контекст, зависно од контекстот во кој биле моите изјави. И, не можам сега да се враќам за да ги оправдувам сите тие изјави што се вртат во јавноста, коишто имаат за цел да ги поттикнат масите, за да се случи ова што се случува. Се сеќавам, беше точно во ноември, на првиот ден на изборната кампања, беше еден мој одговор на една телевизиска дебата со господинот Ангелов, тоа беше мој одговор на историски факти, затоа што тој навлезе во историја, кажа дека Албанците се дојденци во оваа држава и дека сме под 20%. И, јас зборував за неколку историски факти. Сега, тоа го вадат од контекст и го сервираат така, како што сакаат да го сервираат.
Има многу изјави. Гледам извадиле и нешто друго, дека ќе уривам…, градеа некаква порта во Општина Вевчани, а дека наводно јас ќе ја урнам таа порта. На пример, оваа изјава е дадена, ми се чини некаде во 2014 година, кога Општина Вевчани на влезот од Велешта ги смени таблите, ги тргнаа само затоа што на нив беше напишано и на албански јазик, на регионален пат, значи пишуваше на два јазика – и Вевчани и Велешта. Се пожалија и ги тргнаа патоказите, а во меѓувреме, микрофоните беа исправени пред мене, како градоначалник на Општина. Тогаш кажав дека тоа не е на територијата на Општина Струга, поднесов барање до Министерството за локална самоуправа, и изјавив дека доколку тој дел е на територијата на Општина Струга, тогаш ќе се вратат и двојазичните табли, но и дека ако е изграден некој објект без дозвола од Општина Струга, истиот ќе се урне. И, сега овие изјави се злоупотребуваат во разни форми.
Која е мојата позиција за овие работи? Сè што кажувам, во истото верувам и го мислам. Не се работи за тоа дека јас сега ретерирам од тие работи. Постојат многу отворени прашања, тука во Македонија, за кои сè уште не сме седнале заедно да ги решиме. Јас сум поборник на таа идеја, не сум кукавица што се крие зад мултиетничка Македонија, а од друга страна, сè што правам е за еднонационална Македонија. Тие што денес толку многу ја употребуваат и им е при срце мултиетничката држава, утре ќе ја заборават и сигурно ни малку нема да ги интересираат другите етнички заедници, ќе ги интересираат само политичките актери, експоненти кои доаѓаат од тие етнички заедници, и сè што ги врзува еден со друг, е криминалот и корупцијата, семејните интереси, а никако интересот на етничките заедници што живеат во Македонија.
Нашата заедничка декларација, декларацијата на албанските политички субјекти, и концептите кои ние како Движење за реформи, и јас како претседател на движењето, се – дека јас немам право да негирам нечии чувства. Јас верувам во правото на сечие самоопределување за својот идентитет. Народите не се раѓаат од Бога, се раѓаат како последица на политички околности. И, сега, создаден е еден народ со идентитет, кој за себе вели дека се Македонци, имаат свој јазик, и јас немам никаков проблем со тоа. Од друга страна, драго ми е за една работа, фактот што мене ме обвинуваат луѓе, кои нивната кариера ја градат врз повици за гасни комори за еден цел народ. Со задоволство ќе кажам дека јас не сум како нив. И тоа е добро.
ЦИВИЛ Медиа: За што се договорија партиите-потписнички на изјавата, албанските партии потписнички на декларацијата? За што поточно се договоривте?
СЕЛА: Декларацијата е јавна и нема ништо тајно во неа. Партиите – потписнички на изјавата, пред сè, се договорија за взаемна поддршка во врска со овие теми, за овие избори и за следните избори. Правото на употреба на јазикот е право стекнато со Охридскиот договор и не е некоја новост. Од друга страна, политичките актери кои си земале за право да влезат и да направат предмет на преговори нешто што е договорено одамна, нормално дека ќе треба да се соочат со одговорност пред граѓаните. Јас ви велам дека актуелниот Закон за употреба на албанскиот јазик, на пример, е неуставен. Зошто? Охридскиот договор никаде не го одделува јазикот што го говорат повеќе од 20% од населението, од пишувањето на истиот. Секаде во уставот, во 5-от амандман од Уставот, што го заменува членот 7 од Уставот, се вели дека јазикот што го зборуваат над 20% од населението и јазикот кој е различен од македонскиот, како и неговото писмо, е исто така, официјален, како што е предвидено со овој член. И, сега, не можеш да донесеш закон, ќе го земам како пример законот од 2008 година, во кој што е дозволено албанскиот пратеник да зборува на албански јазик во парламентот, а од друга страна, да не му дозволи да пишува на албански јазик, како и таблите во институциите и сите останати материјали да бидат на албански јазик. Така што, противуставно е да се оддели говорењето и пишувањето. И велам дека оваа декларација само ги поставува точките врз буквите „ј“, за целосно да се имплементира тоа што е потпишано пред 15 или 16 години.
Заедничката декларација, од друга страна, има задача да го прекине експлоатирањето што се прави со години врз половина народ. Велам дека подеднакво експлоатирани се чувствуваат и граѓаните од другите етнички заедници. На крајот на краиштата, во изјавата пишува и за почитувањето на Законот за рамноправен регионален развој, законот што го изгласаа и ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ во 2009, во кој се предвидува 1% од БДП да се дели на регионите за еднаков развој. И, овој закон не го изгласал ниту Еди Рама, ниту Тирана, како што некој се обидува да ја окарактеризира заедничката декларација, туку е закон изгласан тука, со гласовите и на Никола Груевски, и на неговите пратеници, и тука нема ништо спорно. Комисијата е таа што ќе се погрижи за еднаква и пропорционална поделба на буџетот.
Тука нема повреда на територијалниот интегритет на ниедна држава или индивидуална автономија, тоа е за да го види граѓанинот својот данок во форма на инвестиција, во земјата во која живее, во својот дом, во својата населба, во својот град… А не како досега, кога ние имаме проблем со училиштата, што се однесува до минималните услови за образовен процес, како што е греењето, електричната енергија и клупите кои не се сменети повеќе од триесет години, а од друга, страна имаме проект во центарот на главниот град, „Скопје 2014“, кој приближно нараснува кон милијарда евра, преку инвестициите направени за него.
Значи, оваа декларација, првенствено, да нема заблуди, се однесува на односите што албанските политички субјекти треба да ги градат меѓусебно, и да не бидат поделени како што биле во овие 25 години. Јас така ја разбирам, и нема никаква врска со македонските политички субјекти. Ако ние седнеме и разговараме со нив, секој посебно, за јазикот, за други теми, мислам дека не треба да се прави компромис за овие работи, затоа што ние правевме компромиси долго време, во врска со јазикот.
На крајот на краиштата, често се соочуваме се прашања од типот – дека биле многу радикални нашите барања. Не, не е радикално да бараш да се реализираш себеси, таму каде што плаќаме даноци, како сите други. Оти, за даноците не се делиме. Многу е порадикално да протестираш за да не му овозможиш на другиот да си го реализира своето право.
Значи, декларацијата се однесува на односите што треба да ги градиме едни со други како политички субјекти, да не бидеме меѓусебна конкуренција, во натпревар за тоа кој попрв ќе биде дел од владата, затоа што во оваа форма му конкурираме на интересот на гласачите што не гласаа. Отсега па натаму, мислам дека ова не треба да се случува.
ЦИВИЛ Медиа: Зошто одбравте декларацијата да се потпише (ако е потпишана) во Тирана? Од Движењето Беса велат дека е потпишана таму, меѓутоа не знаеме дали навистина е таму потпишана? И, ако е, зошто е потпишана таму, а не тука? Се работи за Албанците од Македонија…
СЕЛА: Јас не знам каква е целта на Движењето Беса, ова прашање треба нив да им се постави. Декларацијата не е потпишана, декларацијата е цитирана, или прочитана, а составена е во „Александар Палас“. Се договоривме декларацијата да се прочита во исто време, на ист ден, од сите политички партии потписнички што ја прифатија оваа декларација. И сега, изјавите на Движењето Беса, гледам, им послужија само на оние, кои се заинтересирани да ја продолжат политичката криза, да го создадат хаосот, во кој ќе се спасат самите себеси, ризикувајќи го животот на граѓаните. И, не знам, не разбирам зошто тие имаат потреба да излезат со такви изјави, сакајќи да имплицираат сè околу.
Албанија, официјална Тирана, никогаш немала некоректен пристап кон Македонија, иако, со Уставот, премиерот на државата е должен да се грижи за Албанците секаде каде што живеат, тие не го правеа тоа. Единствената земја во регионот, со која Македонија нема ниту еден проблем, што се однесува до идентитетот, името на државата, црквата…, е Албанија. Да, со Србија има проблем со нерешените прашања за автокефалноста на црквата, со Бугарија – прашањето за идентитетот и јазикот, со Грција прашањето за името…, со Албанија, нема спор. И, идејата за нивно вклучување тука, мислам дека уште повеќе со укажувањето и редовното повторување од еден политички субјект кој се нарекува себеси – албански политички субјект, мислам дека е погрешно. Тенденцијата е, сè чини, заедничката декларација да не го добие заслуженото место.
Но, заедничката изјава не го носи печатот на Тирана, туку го носи печатот на Скопје. Заедничката декларација на албанските политички партии е потпишана во 1991 година, во моментот кога Македонија прогласи независност врз основа на одземање на правата на повеќе од една третина од населението, кои се Албанци. Не е некоја тајна, во Уставот од 1974 година, албанскиот беше службен во Македонија, заедно со македонскиот и турскиот јазик. Правото на користење на знамето, исто така. Имаше локална власт која реално и навистина беше децентрализирана.
И, сега, без дебата, без да се прашаат Албанците, ни се одземаа правата. И, јас затоа инсистирам да се каже дека заедничката изјава што резултираше со последователни политички платформи на албанските субјекти во овие 25 години, кои што ги содржат, помалку или повеќе овие работи од заедничката декларација, е потпишана во Скопје во 1991 година, кога ни ги одзедоа правата.
И, повторно во Скопје, ќе мора да се вратат тие права, тие нема да се вратат во Тирана или во која било друга земја. Ова што се прави е само врева за ништо, од еден претседател на држава кој се нарекува себеси така, а ги застапува само интересите на еден политички субјект. И, не е првпат да се однесува на овој начин. На овој начин се однесуваше и кога ја прогласи фамозната амнестија. И, јас не знам зошто некој треба да ѝ придонесе на оваа идеја, дека нешто било потпишано во Тирана. Не е потпишано во Тирана, тоа е изворна изјава, од овде. И беше потпишана во Скопје, во 1991 година.
ЦИВИЛ Медиа: Сепак, излеговте во Тирана…
СЕЛА: Во Тирана имавме една средба. А, такви средби, во овие 25 години, имало постојано. Сите лидери на политичките партии се состанувале со премиерите на Албанија или со политички субјекти од Тирана, како што верувам дека, исто така, се среќаваат и припадниците на другите политички партии во Македонија. Велам, исто така има и српски партии, кои одржуваат редовни контакти со владата на Србија, ВМРО-ДПМНЕ држи постојан контакт со функционери од Бугарија, Србија… И, тоа не е забрането да се случува, уште повеќе, ако се има предвид дека патот по кој сме тргнале е патот на Европската унија, за која што примарни се добрососедските односи, со сите тука во регионот. Ова што се случува, не придонесува за добрососедски односи.
ЦИВИЛ Медиа: Според вас, кој прави опструкции за излез од политичката и институционалната криза?
СЕЛА: Според мене? Една група луѓе заглавени во криминал и корупција, кои се заинтересирани да нема ниту една легитимна институција, затоа што, полека – полека, и легитимитетот на локалната власт е при истекување, нели, а крајната нивна цел е да ја спасат нивната кожата и валканото богатство што го имаат акумулирано во текот на овие години. И, овие луѓе се многу малку.
Јас ги повикувам да се освестат сите оние, кои се приклучија на протестите за наводно задржување на унитарниот карактер на државата, зачувување на територијалниот интегритет и зачувувањето мултиетничка Македонија. Апелирам, нека го сторат истото, нема никаков проблем, но тоа не треба да биде насочено против цел еден народ.
А оние пак, кои на некој начин ги штитат и им служат, се токму овој грст политичари, кои се многу малку, и кои, за жал, ја предводат ВМРО-ДПМНЕ, а кои, верувајте ми, немаат идентитет. Криминалот и корупцијата немаат идентитет. Без оглед дали е криминал сторен од Албанци или Македонци. Единствениот идентитет на криминалот е интересот, парите, правењето ерес од животот на граѓаните и ограничување на слободата на другиот. Значи, овој вид на идентитет е тоа што тие сакаат да го заштитат, никаков друг идентитет.
ЦИВИЛ Медиа: Значи, според вас, само ВМРО-ДПМНЕ има вина за опструкциите за излез од кризата, самите се заглавени во криминалот?
СЕЛА: Не е во ред да се генерализираат работите и да се каже „ВМРО-ДПМНЕ”. Тоа не е во ред. Јас не сум и не може да бидам против политичките партии. Во однос на провиниенцијата, велам, ДР ДПА е партија со провиниенција на десниот центар и, ние може да имаме некоја иднина и коректни односи, со оглед на тоа што и тие се од десниот центар, како политички субјект.
Но, овој политички субјект навистина мора да подлежи на вистински реформи во неговите редови. Отсега натаму, ќе треба да не се занимаваат многу со другите и да не прават кампања против еден народ овде во Македонија, Албанците, туку да се занимаваат со сопственото реализирање. И, не само со тоа. Јас не мислам и немам право да прогласувам криминалци, бидејќи јас не сум оној што ги знае сите детали. Јас може да се сомневам, гледајќи го она што се случува во текот на годините. Сепак, органите на правдата ќе треба да бидат оние, кои треба да го кажат нивниот последен збор. Не овие политизираните, туку органите кои треба да делат правда според законот и Уставот, како и тие што делат партиска и политичка правда.
И, не само ВМРО-ДПМНЕ. Се разбира, ВМРО-ДПМНЕ не била сама во власта, била и ДУИ заедно со нив. Се разбира, може да има и други лица во рамки на други политички субјекти, во редовите на оние што ја злоупотребиле власта. Сега е моментот, кога сите треба да одговараат. Без исклучок, на која политичка партија припаѓаат, на која етничка заедница и припаѓаат, секој ќе мора да одговара пред органите на правдата. Имам кажано и јавно, дека секој пратеник треба доброволно да се откаже од имунитетот, со цел да одговара пред институциите на правдата.
ЦИВИЛ Медиа: За крај, можеме да видиме на социјалните мрежи дека се формираат паравоени формации, од иницијативата, или не знаеме од кого, кај Македонците. Која е вашата порака, особено за Албанците, во овие моменти на криза?
СЕЛА: Прво и основно, сакам да им порачам на органите на редот, обвинителството, на сите, сум слушнал изјави дека сакаат да соберат паравоени единици, а такви луѓе не ја заслужуваат слободата. Тие треба веднаш да бидат уапсени и ставени во затвор, каде што припаѓаат. Против кого тие сакаат да ги направат овие единици, тие паравојници?
Каква порака би имал до Албанците? Албанците треба да бидат внимателни и да ја следат ситуацијата. Повторувам, немаме барање да му земеме некому нешто. Сакаме да се реализираме себеси и да ги живееме нашите животи во иднина, со достоинство, еднакви, бидејќи, на крајот на денот, тоа е демократијата во суштина, да бидеш еднаков со другиот и да не се поставуваш ниту во позиција на газда, ниту во позиција на роб, нели.
Едно е сигурно, ако тие сакаат да не заплашат со паравојски и со такви работи – не, нема да се исплашиме. Единствениот страв што го имаме е за иднината на нашите деца во Македонија. И, не само на нашите деца, туку на сите деца, од сите етнички заедници во Македонија. Ќе мора да се смири зовриената крв, работите да се земаат со повеќе ладнокрвност, бидејќи не се работи за повреда на правото на другиот, туку за реализација на сите оние, кои живеат тука во Македонија.
Живеевме како заедници, дури и пред да постои македонската држава и немаме друг избор, освен да го изградиме нашиот живот заеднички овде и сега, но исто така, и во иднина. Сите оние кои се обидуваат на овие начини да стигнат до една цел, верувајте ми дека најпрвин не ѝ го посакуваат доброто на својата заедница, а потоа и на другите. Живееме во еден друг век и таквите форми не носат ништо.
Дебатата треба да се врати во институциите, што е можно поскоро. Јас сум следбеник на идејата дека секоја дебата треба да се отвори, за сè треба да се дискутира, но не по улици и ровови, туку во парламентот, таму каде што им е местото на дебатите, затоа Собранието треба што е можно поскоро да започне и да ја работи својата работа.
Дијана Тахири
Камера: Дехран Муратов
