Србија на 25 октомври ќе одржи предвремени парламентарни избори на кои досегашната политичка доминација на Александар Вучиќ ќе биде ставена на еден од најсериозните тестови. На изборите за првпат директно влегува и студентското движење што речиси две години ги предводи протестите против власта, преку изборната листа „Студентска листа – Студенти победуваат“.
Изборната кампања влегува во завршната фаза во атмосфера на силна политичка поларизација, протести, обвинувања за надворешно мешање, инциденти и критики за нерамноправната медиумска застапеност.
На изборите ќе се избираат 250 пратеници во Народното собрание, а за учество во распределбата на мандатите важи изборен праг од три проценти, со посебни правила за листите на националните малцинства.
Вучиќ ја напушти претседателската функција и влезе во трката за премиер
Еден од клучните моменти во изборната трка е политичкиот потег на Александар Вучиќ, кој на 27 септември поднесе оставка како претседател на Србија.
Неговото повлекување од претседателската функција е поврзано со ограничувањето на претседателскиот мандат, но и со неговата намера повторно директно да ја преземе извршната власт. Вучиќ сега ја предводи изборната листа „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, со која се обидува да обезбеди нова парламентарна победа и да ја отвори можноста за враќање на функцијата премиер.
На 4 октомври тој ја започна кампањата со голем митинг во Белградската арена, каде повторно ја претстави изборната трка како борба против, како што тврди, надворешни влијанија и притисоци врз Србија. За тврдењата дека студентското движење е поддржано или управувано од странски фактори не се понудени докази.
Потегот на Вучиќ изборите ги претвора и во своеобразен референдум за неговото политичко влијание, кое трае повеќе од една деценија.
Студентското движење од улица на избори
Главниот политички предизвик за власта доаѓа од движењето „Студенти во блокада“, кое по повеќемесечни протести реши да влезе директно во изборната трка со „Студентска листа – Студенти победуваат“.
Листата е составена од 250 кандидати, а меѓу нив има универзитетски професори, лекари, јавни личности и други кандидати без класична партиска политичка биографија. Студентите ја претставуваат листата како обид политичката промена да се изведе преку избори, наместо само преку уличен притисок.
Според податоците на Републичката изборна комисија, студентската листа обезбедила 69.947 заверени изјави на избирачи, што ја става меѓу најголемите и највидливите изборни листи во актуелниот процес. Листата на Вучиќ има 223.933 заверени изјави, а коалицијата предводена од Ивица Дачиќ 21.266.
Студентите во последните недели ја интензивираа кампањата на терен, со собири во различни делови на земјата. На 3 октомври нивни претставници одржаа собири во Врање и Нови Пазар, каде ја претставија програмата пред граѓаните.
Паралелно настапува и коалицијата „Европска Србија“ на Мариника Тепиќ и Здравко Понош. Тепиќ најавува дека евентуалната промена на власта мора да биде проследена со „демонтажа на системот“, при што како први приоритети ги посочува БИА, медиумите, РТС и големите државни компании.
Многу листи, но две доминантни политички приказни
Иако изборната понуда е поширока, политичката динамика главно се концентрира околу две листи – „Александар Вучиќ – Обединета Србија“ и „Студентска листа – Студенти победуваат“.
Меѓу останатите прогласени листи се коалицијата „Ивица Дачиќ – Фактор на стабилност“, листата на Расим Љајиќ, Сојузот на војводинските Унгарци – д-р Балинт Пастор, листата на Усаме Зукорлиќ, „Руска странка – Србија во БРИКС“, десничарската коалиција околу Милош Јовановиќ, како и „Европска Србија – Мариника Тепиќ – Здравко Понош“. РИК во меѓувреме продолжува да прогласува изборни листи.
Тоа значи дека исходот нема да зависи само од директниот однос Вучиќ–студенти, туку и од тоа колку од останатите листи ќе го минат изборниот праг и како ќе се распределат мандатите.
Медиумската нерамноправност и насилството како изборен ризик
Една од најважните теми во кампањата не е само кој има најголема поддршка, туку под кои услови се одвива изборната трка.
Домашната набљудувачка организација ЦРТА на 2 октомври објави дека во периодот од 21 до 27 септември претставниците на власта добиле 75 проценти од времето во следените информативно-политички програми на националните телевизии и РТС 1, додека опозицијата добила 25 проценти. ЦРТА истовремено укажува на негативно известување за најзастапената опозициска листа.
Само ден претходно, ЦРТА предупреди и на зголемено политичко насилство, закани и дезинформации во кампањата, повикувајќи ги институциите да обезбедат безбедност и услови граѓаните слободно да ја изразат изборната волја.
Овие оценки се особено значајни во контекст на претходните изборни циклуси во Србија, кои беа предмет на меѓународно набљудување и критики поврзани со изборните услови, медиумскиот простор и можноста за нерамноправна политичка конкуренција.
Изборите ги следи и ОБСЕ/ОДИХР, која на 16 септември официјално ја отвори набљудувачката мисија.
Од трагедијата во Нови Сад до изборната пресметка
Политичката криза која доведе до овие избори има корени во падот на настрешницата на железничката станица во Нови Сад на 1 ноември 2024 година, при што загинаа 16 лица.
Трагедијата прерасна во масовни студентски протести и пошироко граѓанско движење. Барањата постепено се проширија од утврдување одговорност за трагедијата кон борба против корупцијата, институционална неодговорност и политички притисоци.
Речиси две години подоцна, протестното движење се претвори во изборен предизвик за владејачкиот блок. Тоа е една од главните причини поради кои изборите на 25 октомври имаат значење што го надминува вообичаениот изборен натпревар.
Што е во игра?
За Вучиќ, изборите се обид да се зачува политичката контрола и по неговото повлекување од претседателската функција. За студентското движење, изборите се прв голем тест дали енергијата од протестите може да се претвори во парламентарна моќ.
Но, во поширока смисла, изборите ќе бидат и тест за демократските институции, медиумскиот плурализам, политичката конкуренција и способноста на државата да обезбеди слободен изборен процес.
Со оглед на поларизацијата, разликите меѓу истражувањата и силната мобилизација на двата политички блока, конечниот исход тешко може да се предвиди само врз основа на анкетите.
На 25 октомври српските граѓани нема да избираат само состав на нов парламент. Тие ќе одлучуваат и дали досегашниот модел на политичка доминација ќе продолжи – или протестното движење ќе успее да го направи пресвртот од улица кон институциите.
Подготви: Б. Ј.
