„Од почетокот на војната со Иран предупредувам дека една од причините поради кои Трамп ја посакува таквата војна е да предизвика терористички напад во сопствената земја“, вели американскиот историчар Тимоти Снајдер во видеообраќање на Фејсбук.
Во својот есеј The Desire for Terror („Желбата за терор“), објавен на 8 март 2026 година, Снајдер предупредува дека војната со Иран би можела да создаде услови терористички напад во САД да биде искористен како изговор за суспендирање или ставање под федерална контрола на претстојните конгресни избори.
Неговата анализа не тврди дека таков план е докажан. Таа предупредува на политичка можност чии последици, според историското искуство, можат да бидат катастрофални за демократијата.
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Четири чекори кон авторитарна криза
Снајдер опишува опасен синџир: слабеење на институциите за борба против тероризмот, војна што ја зголемува веројатноста за насилство, евентуален терористички напад и обид кризата да се искористи за ограничување на демократскиот изборен процес.
„Ништо од ова не бара голем план во Белата куќа, а уште помалку заговор“, пишува историчарот.
Според него, доволно е институциите да бидат ослабени, безбедносните закани потценети, а политичката власт подготвена да ја искористи кризата.
Снајдер посочува дека администрацијата на Трамп ги намалила капацитетите за следење на руски диверзантски активности, го потиснала приоритетот на домашниот десничарски тероризам и ја заменила анализата на реалните закани со политичка реторика насочена против мигрантите.
Иран, Русија и можните извори на терор
Историчарот разгледува повеќе сценарија: напад од Иран или поврзани групи, насилство од домашни екстремисти, но и можна руска операција.
Посебно предупредува на историското искуство на Владимир Путин, чија авторитарна консолидација ја поврзува со војните и терористичките напади во Русија.
Снајдер ги анализира и разорните последици од нападите врз цивилна инфраструктура во Иран, вклучително и опасноста од уништување на постројките за десалинизација на морската вода. Според него, воените злосторства, страдањето на цивилите и уништувањето на основните услови за живот можат да создадат дополнителни мотиви за одмаздничко насилство.
Тоа не е оправдување за тероризам, туку предупредување дека војната може да произведе нови безбедносни закани, додека американските институции се сè помалку подготвени да одговорат на нив.
„Не смееме да си го дозволиме луксузот на изненадувањето“
Во завршниот дел, Снајдер потсетува на осумнаесеттата лекција од својата книга On Tyranny („За тиранијата“):
„Бидете смирени кога ќе се случи незамисливото. Современата тиранија е управување со теророт.“
Тој потсетува на историските примери кога авторитарните лидери користеле кризи за ограничување на слободата на изразување, укинување на демократските контроли и потиснување на политичката опозиција.
Но најважниот дел од неговото предупредување е дека ваквиот развој не е неизбежен. Последната алка во синџирот е реакцијата на општеството.
„Не смееме да си го дозволиме луксузот да бидеме изненадени“, предупредува Снајдер.
Неговата порака е дека граѓаните, институциите и демократските организации мора да бидат подготвени да ја одбранат демократијата токму во моментите кога стравот би можел да биде искористен за нејзино поткопување.
Есејот завршува со разграничување на одговорноста:
„Одговорноста за катастрофата ќе биде нивна. А одговорноста за демократијата ќе биде наша.“
Актуелен контекст: Изјавата на Трамп за Лос Анџелес и Сан Диего
Дополнителна актуелност на предупредувањето на Снајдер му дава и изјавата на Трамп од 5 октомври, кога на предизборен собир во Небраска, говорејќи за војната со Иран, рече:
„Нека го уништат Лос Анџелес. Нека го уништат Сан Диего“.
Изјавата предизвика остри реакции. Гувернерот на Калифорнија, Гевин Њусом, ја оцени како „безумна и опасна“, додека градоначалничката на Лос Анџелес, Карен Бас, предупреди дека претседателот не смее да поттикнува напади врз американски граѓани. Белата куќа одговори дека зборовите на Трамп се извадени од контекст и дека тој, всушност, предупредувал на опасноста од Иран доколку развие нуклеарно оружје. Сепак, контроверзијата ја отвори токму темата што Снајдер ја постави уште во март: како заканата од насилство врз американска територија влегува во политичкиот дискурс и во пресметките околу претстојните избори.
Извор: Тимоти Снајдер, The Desire for Terror: And the Defense of Democracy („Желбата за терор: И одбраната на демократијата“), објавен на 8 март 2026 година на неговата платформа Thinking about… на Substack. Поврзано видеообраќање на Фејсбук. Текстот претставува редакциски осврт на оригиналниот есеј, со избрани цитати преведени на македонски јазик.
За авторот: Тимоти Снајдер е американски историчар, професор по модерна европска историја на Универзитетот во Торонто и почесен професор на Универзитетот Јејл. Неговите истражувања се посветени на тоталитаризмот, Холокаустот, Источна Европа, авторитаризмот и демократијата. Автор е на меѓународно познатите книги Bloodlands, On Tyranny, The Road to Unfreedom и On Freedom.
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
