На меѓународната конференција „Одбрана на демократијата: Хоризонти на слободата“, полковникот Горан Василевски даде моќно сведоштво извлечено од директното воено искуство во регионалните војни и неговиот премин во цивилен живот. Зборувајќи за вештачката интелигенција, сајбер војната и дезинформациите, Василевски предупреди дека современите закани за демократијата се сè повеќе невидливи, дејствувајќи преку дигитален простор, а не преку конвенционалните боишта.
Тој ја нагласи стратешката важност на сајбер безбедноста, медиумската писменост и единството на НАТО-ЕУ, нагласувајќи дека демократијата може да се одбрани само преку информирани граѓани, отпорни институции и координирани цивилно-воени одговори:
Од денес, можам да кажам дека сум во малку поудобна позиција тука од многумина од вас. Зошто? Затоа што до неодамна – пред околу година и пол – носев униформа. Имав несреќа директно да учествувам во две регионални војни.
Сега сум цивил. Всушност, дури и кога служев, по работното време – по 16 часот – се вратив дома кај моето семејство, кое беше цивили. Мојот син никогаш не се приклучи на војската. Мојата сопруга, моите деца, целото мое семејство – освен мојот татко – се цивили.
Значи, кога ќе ме прашате за вештачката интелигенција и зошто се чувствувам поудобно да зборувам за неа, ќе ви кажам следново: за разлика од кинетичката војна, заканата во сајбер војната и војната водена од вештачка интелигенција не е видлива. И токму оваа невидливост создава неизвесност – и за нас како поединци и за пошироката меѓународна заедница.
Се прашуваме: дали вештачката интелигенција може да донесе позитивни резултати во иднина или ќе биде злоупотребена за длабоко негативни цели?
Како што спомена Лена, а како што истакна и Маријан, во светот на вештачката интелигенција не можете лесно да ја идентификувате заканата. Не знаете дали се соочувате со една личност или со стотици ботови. Не можете да кажете кој создава лажни вести, генерира лажни видеа или манипулира со наративи во медиумскиот простор.
Сепак, на вистинското бојно поле ситуацијата е поинаква. Како војници, нашата примарна цел е едноставна: да преживееме, да останеме живи по битката. Русија не ја нападна Украина само со вештачка интелигенција – тие испратија луѓе. И веќе речиси четири години, и Русија и Украина учат како да ја користат вештачката интелигенција во војната. Украина, се разбира, го стори тоа со поддршка на меѓународната заедница.
Моето лично верување – како некој што ќе остане војник до мојот последен ден – е дека ова е огромен и сè уште во голема мера неистражен домен. Само што почнуваме да разбираме како можат да се користат овие алатки.
Неодамна во Естонија, земја-членка на НАТО што граничи со Руската Федерација, се одржа голема кибер-вежба на НАТО. Учествуваа дваесет и девет земји-членки на НАТО, заедно со земји-партнери. Фокусот беше ставен на истражување на кибер-просторот, особено сценарија како што се ненадејни прекини на електричната енергија, исклучување на јавната инфраструктура и губење на комуникацијата низ цивилните и воените системи.
Губењето на комуникацијата е кошмар за секоја армија. Без комуникација меѓу единиците, не можете да очекувате да добиете битка – а камоли војна. Токму ова се обидуваат да го постигнат противниците на демократијата, НАТО и Европската Унија: да создадат хаос, да шират лажни визии, да туркаат наративи дека Европа се урива или дека НАТО се распаѓа. Овие наративи едноставно не се вистинити.
Според мене, НАТО никогаш не била посилна. И Европската Унија конечно ги отвори очите кон реалноста дека без единство, европската демократија и вредности ќе бидат под сериозна закана во иднина.
Употребата на лажни вести и манипулацијата со информации не започна вчера. Се сеќаваме на случаите на Сноуден и Џулијан Асанж. Тие се обидоа да ја откријат вистината – да покажат што се случуваше зад сцената. И сите знаеме како завршија тие приказни. За жал, не во рацете на авторитарни режими, туку на демократски земји.
Сноуден, ако не се лажам, сега е во Русија. Асанж помина години затворен во амбасади. Ова поставува критично прашање: дали треба да ги гониме луѓето што ја разоткриваат вистината или треба да ги заштитиме како начин за зајакнување на демократијата и демократските вредности? Или наместо тоа да дадеме приоритет на заштитата на владите и политичките елити со чување тајни по секоја цена?
Со вештачката интелигенција, никој не знае каде се границите. Никој не знае кога паметна личност – или непријателски актер – може да навлезе во заштитени системи, да пристапи до класифицирани информации и да уценува институции или цели земји. Веќе го искусивме ова овде во Северна Македонија, кога сајбер нападите затворија неколку институции, вклучително и министерства. Исто така, бевме сведоци на сајбер напади насочени кон Државната изборна комисија непосредно пред изборите.
Затоа мора сериозно да размислиме како да се бориме против овие закани.
Сајбер просторот денес е исто толку важен како копното, морето и воздушниот простор. Клучното прашање е како да се интегрира оваа област во воената доктрина, како да се обучат силите за ефикасно дејствување во киберпросторот и како да се обединат воените и цивилните капацитети.
