Врсничкото насилство, физичките напади, психолошкото малтретирање и сајбер-вознемирувањето остануваат сериозен проблем во образовниот систем во Северна Македонија. Најновите истражувања покажуваат дека значителен број ученици се изложени на различни форми на насилство, додека случувањата во Тетово повторно го отворија прашањето за безбедноста на децата, одговорноста на училиштата и ефикасноста на институционалната заштита.
Особена загриженост предизвикуваат пријавите за физички напади врз малолетници во Тетово, дел од нив со меѓуетничка димензија, кои наводно се снимаат и се споделуваат на социјалните мрежи. Родителите бараат поефикасна реакција од полицијата и училиштата, а надлежните институции најавуваат и преземаат мерки за постапување со малолетниците.
На 5 ноември се одбележува Меѓународниот ден против насилството и булингот во училиштата, вклучително и сајбер-насилството. Овогодишната тема на УНЕСКО е „Секој ученик безбеден и заштитен: Од ветувања до практика“, со акцент на превенцијата, менталното здравје, поддршката на наставниците, инклузијата и дигиталната безбедност.
Загрижувачки податоци за булингот и насилството
Националниот извештај за врсничко насилство кај учениците на возраст од 11, 13 и 15 години, поддржан од Фондот за население на Обединетите нации (УНФПА), објавен во јуни 2025 година, покажува дека 10 проценти од учениците на возраст од 11 до 15 години се изложени на малтретирање во училиштата најмалку два до трипати месечно, додека приближно секој шести ученик пријавил искуство со сајбер-насилство.
Најчестите форми на булинг се ширење невистини и озборувања, пријавени кај 24 проценти од учениците, навредливо именување кај 22 проценти и социјално исклучување кај 15 проценти.
Дополнителна слика за состојбата даваат и најновите резултати од истражувањето PISA 2025, објавени од Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД) во септември 2026 година. Според нив, 17 проценти од учениците во Северна Македонија биле изложени на најмалку една форма на булинг неколкупати месечно или почесто. Ова е зголемување во однос на резултатите од PISA 2022. Шест проценти од учениците пријавиле дека без нивна согласност биле објавувани вознемирувачки информации за нив на интернет најмалку неколкупати месечно.
Загрижувачки се и наодите од истражувањето на ОБСЕ „Младите и безбедноста: Перцепции, ставови и предизвици на младите во Северна Македонија“, објавено во септември 2024 година. Во него, 81 процент од испитаниците на возраст од 15 до 18 години изјавиле дека искусиле или посведочиле насилство во образовна средина.
Тетово: Напади врз малолетници и снимање на насилството за социјалните мрежи
Серијата пријавени инциденти во Тетово во изминатиот период ја отвори темата за врсничкото насилство со меѓуетничка димензија. Според сведоштва на родители објавени во медиумите, групи малолетници пресретнувале и физички малтретирале деца, при што дел од нападите биле поврзани со навивачки обележја и етничка припадност.
Еден од случаите што предизвика реакции е нападот врз две 11-годишни деца на 22 октомври, во близина на слаткарницата „Тропико“ и објектот „Наше Дете“. Според сведоштвото на родителот Дарко Гавриловски, децата биле пресретнати од група малолетници, фатени за вратот и принудувани да ги соблечат јакните за да се провери дали носат навивачки обележја. Нападот, според неговото сведоштво, бил сниман со мобилен телефон за подоцнежно објавување на ТикТок.
Во јавноста се појавија и сведоштва за други случаи на физичко малтретирање, понижување и снимање на нападнатите деца, како и за групи на социјалните мрежи преку кои се споделуваат вакви содржини.
Родителите изразуваат страв за безбедноста на своите деца и бараат засилено полициско присуство, побрзо утврдување на одговорноста и спречување на понатамошно насилство.
Според информациите објавени од „Сакам да кажам“, од Центарот за социјални работи во Тетово оценуваат дека во дел од случаите станува збор за навивачка еуфорија, влијание од проблематични врсници и копирање на насилно однесување. Од Центарот укажуваат и на пропусти во реакциите на училишните стручни служби, особено кога инцидентите се случуваат во текот на училишните одмори.
Полицијата регистрирала 12 инциденти во 2026 година
Според одговорот на СВР Тетово објавен на 5 ноември, во текот на 2026 година биле пријавени 12 случаи на нарушување на јавниот ред и мир и други инциденти меѓу малолетници од различни етнички заедници.
Од нив, пет случаи се расчистени, со утврдени сторители и преземени законски мерки. Против родителите или старателите се поведени прекршочни постапки согласно член 34 од Законот за прекршоците против јавниот ред и мир.
Дополнително, расчистени се три кривични дела. Две кривични пријави се доставени до Основното јавно обвинителство Тетово, додека третиот случај е во завршна фаза на документирање. Останатите четири случаи се во фаза на истрага и расчистување.
Од полицијата ги отфрлаат обвинувањата дека пријавите се игнорираат. Наведуваат дека се преземаат оперативни мерки, се разговара со малолетниците и нивните родители, се проверуваат видеоснимки и материјали од социјалните мрежи и се соработува со Центарот за социјална работа и обвинителството.
Од Обвинителството и Центарот за социјални работи, пак, предупредуваат дека одговорност може да има и за непостапување на стручните служби и раководствата на училиштата, доколку не ги исполнуваат законските обврски за пријавување и заштита на учениците.
Според надлежните, со малолетниците под 14 години постапува тимот за правда на децата при Центарот за социјална работа, додека за постарите малолетници се постапува согласно законските одредби за малолетничка правда.
Правилници постојат, но останува прашањето за нивната примена
Министерството за образование и наука во јули 2025 година донесе правилник за начинот на пријавување и заштита на ученик-жртва на насилство, злоупотреба и занемарување, со посебни правила за основното и средното образование.
Со правилниците се предвидуваат процедури за пријавување, проценка на ризикот, заштита на ученикот, психосоцијална поддршка и мерки за промена на однесувањето на ученикот кој вршел насилство.
Училиштата имаат обврска да определат контакт-лице за пријавување насилство, да обезбедат можност за анонимно пријавување преку кутии или електронски формулари и да постапуваат веднаш по добивањето пријава или сознание за можен случај.
Обврската за пријавување не се однесува само на наставниците и стручните соработници, туку на сите вработени во училиштето. Правилникот предвидува и соработка со Центрите за социјална работа, полицијата, здравствените установи и обвинителството, зависно од тежината на случајот.
МОН има активна електронска адреса prijavinasilstvo@mon.gov.mk за пријавување насилство во училиштата.
Сепак, постоењето на процедури само по себе не гарантира безбедност. Неопходни се соодветен број психолози, педагози и други стручни лица, континуирани обуки за наставниците, навремено постапување и транспарентно следење на пријавените случаи.
Одговорноста не завршува со пријавувањето на насилството
Врсничкото насилство не е само проблем на училиштата, ниту може да се реши единствено со дисциплински мерки. Потребен е координиран пристап на училиштата, родителите, Министерството за образование, полицијата, центрите за социјална работа и здравствените институции.
Особено важна е и дигиталната димензија на проблемот. Снимањето на нападите, нивното објавување и споделување на социјалните мрежи може да го продолжи вознемирувањето и по физичкиот инцидент, да ја изложи жртвата на дополнително понижување и да поттикне повторување на насилството.
Во оваа насока, УНЕСКО во овогодишната кампања повикува на практична примена на обврските за заштита на учениците, со посебен акцент на дигиталната безбедност, менталното здравје и поддршката на наставниот кадар.
Предизвикот за институциите е да покажат дека правилниците и најавените мерки навистина функционираат. Секој пријавен случај треба да биде проверен, секое дете-жртва да добие соодветна заштита, а секој утврден пропуст да повлече одговорност.
Безбедноста на децата не смее да зависи од тоа дали нивните родители ќе се охрабрат јавно да проговорат за насилството. Таа е обврска на институциите, училиштата и целото општество.
Б. Јордановска
ЦИВИЛ МЕДИА
ПОДДРШКА ЗА ЦИВИЛ. ДОНИРАЈТЕ ДЕНЕСКА.
Ако го цените тоа што го прави ЦИВИЛ, поддржете ја нашата работа.
Вашата поддршка ни овозможува да известуваме, да ја одржуваме платформата за демократски дијалог, да објавуваме едукативни содржини, да се бориме против лагите и да ги браниме човековите права и слободата.
Поддржете го ЦИВИЛ. Донирајте ДЕНЕСКА.
