На меѓународната конференција „Defending Democracy – Horizons of Freedom“, специјалистот за комуникации и поранешен директор за владини комуникации на Северна Македонија, Марјан Забрчанец, одржа моќен говор за инструментализацијата на дезинформациите, улогата на вештачката интелигенција во хибридното војување и зголемената ранливост на демократските општества – особено во Северна Македонија и Западниот Балкан.
Забрчанец истакна дека дезинформациите повеќе не се позадинска бучава, туку стратешко оружје насочено кон демократските вредности, општествената доверба и институционалната стабилност, повикувајќи на одговорна и проактивна употреба на ВИ во одбрана на вистината, транспарентноста и демократијата:
Денес слушнавме како Украина не се соочува само со негативни информациски напади, туку и со вистинска војна. И добро е да се биде меѓу луѓе кои сè уште веруваат во факти, вредности и демократија.
Знаеме како изгледа пропагандата. Знаеме што се притисоци, закани и валкани кампањи и како функционираат. Но денес, со вештачката интелигенција, оваа хибридна лабораторија станува глобална – побрза, помоќна и поопасна од кога било досега.
Дезинформациите денес се оружје. Тие повеќе не се само бучава. Со години беа сфаќани како нешто досадно во јавниот простор, но не и егзистенцијално опасно. Тоа беше грешка. Дезинформациите не се само прашање на погрешни факти; тие се дел од поширок хибриден напад врз демократските вредности, институциите и самата општествена доверба.
Тие создаваат реални конфликти – меѓу граѓаните, заедниците, народите и државите. Прво како војна на наративи, а потоа и како војна на терен, како што секојдневно гледаме преку руската агресија врз Украина.
Вештачката интелигенција е новиот мотор на оваа војна. Со ВИ, една личност или мал тим може да произведува илјадници пораки, слики и видеа секој ден. Може да се копираат лица, да се клонираат гласови, да се манипулираат емоции и да се таргетираат конкретни групи со специјално креирани лаги. Лагите се разобличуваат – и повторно се пласираат. ВИ обезбедува брзина, обем и моќ, правејќи ги дезинформациите поевтини, попаметни и многу потешки за откривање.
Но, обвинувањето на вештачката интелигенција нема да ни помогне да ја одбраниме демократијата. Ова е клучно. ВИ не е исклучиво алатка за манипулација. Вистинското прашање е како ние ќе ја користиме.
Демократиите, новинарите и граѓанското општество можат – и мораат – да ги користат истите алатки за одбрана на вистината, за разоткривање мрежи на лаги, за засилување на фактите и за допирање до луѓето заробени во сопствените информациски меури. Новинар со ВИ може побрзо и поефикасно да проверува информации. Едукатор може да креира персонализирани програми за медиумска писменост. Активист може да разобличи дезинформациски кампањи и да ги следи нивните извори.
Дали треба да се плашиме од ВИ? Немам конечен одговор. Но имам јасна позиција: ако демократите, новинарите и граѓанските активисти останат пасивни додека автократите и архитектите на дезинформациите ги градат своите ВИ системи, оние што шират лаги ќе останат помоќни. Ако, пак, инвестираме во ВИ за вистина, транспарентност и отчетност, демократијата има реална шанса.
Мојата втора точка се однесува на Северна Македонија и Западниот Балкан. Ако треба со една реченица да ја опишам состојбата, таа би била: слаби медиуми, силни манипулатори и влада што ја влошува ситуацијата.
Имаме многу медиуми, но често тоа е илузија на плурализам. Присутни се копи-пејст новинарство, политички и економски притисоци и заробени медиуми. Новинарите се соочуваат со ниски плати, закани и дури физички напади. Само пред неколку дена бевме сведоци на директен напад врз новинар во живо во независен медиум, отворено оправдан поради критика кон премиерот.
Во исто време, премиерот јавно ги предупреди медиумите да бидат „повнимателни“ во известувањето за време на празниците и да се фокусираат на позитивни теми. Дури и ги критикуваше што не известиле за момент кога воздухот во Скопје бил почист од оној во Белград и Софија. Ова јасно покажува како политичкиот притисок ги обликува уредничките наративи.
Кога владите ја намалуваат транспарентноста и кога исчезнува независното финансирање на медиумите, се создава вакуум. Тој вакуум брзо го пополнуваат манипулаторите, дезинформациите и лажните наративи.
Во меѓувреме, ВИ алатките влегуваат во редакциите и на социјалните мрежи. Тие би можеле да им помогнат на новинарите, активистите и академската заедница во анализа на податоци, превод и верификација. Но во нашиот регион тие почесто се користат за забрзување на неквалитетна содржина или за масовно производство на манипулативен материјал.
Мојата трета точка е поврзана со геополитиката. Денес геополитиката доминира во јавниот дискурс. Ова е можеби трет пат во последниот век – по Втората светска војна и Студената војна – кога геополитиката се дебатира секојдневно на ниво на граѓани. Сите ја носиме геополитиката во џеб, на нашите телефони.
Ова покажува колку анти-НАТО и анти-Европските наративи сè повеќе го обликуваат јавното мислење. Дали тоа е добро или лошо е дискутабилно, но влијанието е неспорно.
Што треба да направиме?
Прво, мораме да инсистираме на транспарентност и отчетност. Граѓанското општество, новинарите и граѓаните мора постојано да поставуваат тешки прашања: Кој ги поседува медиумите? Кој ги финансира кампањите? Кој стои зад анонимните Фејсбук страници, Инстаграм профили и Телеграм канали? Ако престанеме гласно да прашуваме, дезинформациските мрежи ќе продолжат да растат во темнина. Притисокот мора да биде насочен кон сите моќни актери – и странски и домашни, вклучувајќи ги и владите што одбиваат транспарентност.
Второ, мора да инвестираме во ВИ алатки и квалитетна содржина. Фактчекингот е неопходен, но не е доволен. Потребни ни се ВИ системи што ќе детектираат синтетички медиуми, ќе мапираат дезинформациски мрежи и ќе откриваат координирано неавтентично однесување. ВИ не е скапа – таа е стратешка. За секое парче пропаганда ни требаат најмалку две парчиња кредибилна и разбирлива содржина.
Исто така, мора да инвестираме во дигитална и медиумска писменост – не само за младите, туку и за возрасните. ВИ нема да исчезне, а граѓаните мора да научат како да препознаваат манипулација и да се заштитат.
Трето, мора да продолжиме со силна соработка со Европската Унија. Во сегашната геополитичка ситуација, ЕУ е нашиот најсилен сојузник. Но ЕУ мора и да испорачува во Западниот Балкан, особено во Северна Македонија. Разочараните и исплашени граѓани се идеална цел за манипулатори. Кога ЕУ ги исполнува своите ветувања, дезинформациите стануваат многу помалку ефикасни.
Ако ние не ја користиме ВИ за демократски цели, други ќе ја користат против демократијата. Треба да престанеме да се изненадуваме од дезинформациите. Тие беа тука вчера, се тука денес и ќе бидат тука и утре.
Уште поважно, мора да престанеме да делуваме сами. Демократите мора да градат коалиции, да ја зајакнуваат соработката и да комуницираат не само со публиката, туку и меѓусебно. Некој мора да преземе политички ризици – да ги разобличи токсичните канали, да се соочи со моќните дезинформациски мрежи, да инвестира во независни медиуми и образование, да ја брани транспарентноста и да каже „не“ на лесниот популизам, дури и кога носи брзи лајкови и гласови.
Ако сакаме да ја заштитиме демократијата, неутралноста не е опција.
Северна Македонија не беше прокси-држава на ниту една друга држава во периодот од 2017 до 2024 година. Иако руското влијание и дезинформациите се обидуваа да го користат нашиот информациски простор како прокси-бојно поле, самата држава не беше прокси-актер во тој период.
Ова го кажувам како поранешен директор за владини комуникации. Да, имаше силни надворешни влијанија, особено за време на референдумот за Преспанскиот договор. Но со поддршка од меѓународните сојузници, општеството успешно се спротивстави на тие напади. Повеќе од 600.000 граѓани гласаа за европска интеграција, НАТО и Преспанскиот договор – најголемиот број гласови некогаш мобилизирани за една стратешка цел во историјата на државата.
Според таа мерка, дезинформациите ја изгубија таа битка.
