Слободата на печатот ширум светот е загрозена од самите луѓе кои треба да бидат нејзини гаранти – политичките власти, се наведува во најновиот Светски Индекс за слободата на печатот, што го изработува меѓународната организација Репортери без граници (РСФ) секоја година, пренесува ЦИВИЛ МЕДИА.
Овој наод се заснова на фактот дека од петте показатели користени за составување на рангирањето, политичкиот показател е најмногу паднат, забележувајќи глобален просечен пад од 7,6 поени.
Сѐ поголем број влади и политички власти не ја исполнуваат својата улога како гаранти на најдобрата можна средина за новинарството и за правото на јавноста на веродостојни, независни и разновидни вести и информации. Во извештајот на Репортери без граници се нотира загрижувачки пад на поддршката и почитувањето на медиумската автономија и зголемување на притисокот од државата или другите политички актери.
На меѓународно ниво, оваа година е забележлива по очигледниот недостаток на политичка волја од страна на меѓународната заедница за спроведување на принципите за заштита на новинарите, особено резолуцијата 2222 на Советот за безбедност на ОН. Војната во Газа беше обележана со рекорден број на прекршувањата врз новинарите и медиумите од октомври 2023 година. Повеќе од 100 палестински известувачи се убиени од страна на израелските одбранбени сили, вклучително и најмалку 22 во текот на нивната работа.
Окупирана и под постојано израелско бомбардирање, Палестина е рангирана на 157 место од 180 испитани земји и територии во вкупниот светски индекс за слобода на печатот за 2024 година, но е рангирана меѓу последните 10 во однос на безбедноста на новинарите.
Новинарството против дезинформации во суперизборна година
Значителен број влади ја засилија својата контрола врз социјалните медиуми и интернетот, ограничувајќи го пристапот, блокирајќи сметки и потиснувајќи ги пораките што пренесуваат вести и информации. Новинарите кои го кажуваат она што го мислат на социјалните мрежи во Виетнам (174.) се речиси систематски затворени.
Во Кина (172-ра), покрај тоа што притвора повеќе новинари од која било друга земја во светот, владата продолжува да врши строга контрола врз информативните канали, спроведувајќи политики за цензура и надзор за регулирање на онлајн содржината и ограничување на ширењето на информации кои се сметаат за чувствителни или спротивно на партиската линија.
Одредени политички групи подгреваат омраза и недоверба кон новинарите со тоа што ги навредуваат, ги дискредитираат и им се закануваат. Други организираат преземање на медиумскиот екосистем, без разлика дали преку државните медиуми под нивна контрола, или медиумите во приватна сопственост преку аквизиции од сојузнички бизнисмени. Италија на Џорџија Мелони (46-та) – каде член на владејачката парламентарна коалиција се обидува да ја стекне втората по големина новинска агенција (АГИ) – падна за пет места оваа година.
Политичките групи често служат како канали за ширење, па дури и поттикнувачи на кампањи за дезинформација. Во повеќе од три четвртини од земјите оценети во Индексот (138 земји), мнозинството од испитаниците на прашалникот изјавија дека политичките актери во нивните земји често биле вклучени во пропагандни или дезинформативни кампањи. Ова вклучување е опишано како „систематско“ во 31 земја.
Во Источна Европа и Централна Азија, медиумската цензура се засили во спектакуларната мимикрија на руските репресивни методи, особено во Белорусија (пад од 10 до 167 место), Грузија (103), Киргистан (120) и Азербејџан (пад од 13 на 164 место). Влијанието на Кремљ достигна дури до Србија (пад од седум на 98 место), каде што провладините медиуми носат руска пропаганда, а властите им се закануваат на руските новинари во егзил. Русија (162.), каде што Владимир Путин беше неизненадувачки реизбран во 2024 година, продолжува да води војна во Украина (61.) што имаше големо влијание врз медиумскиот екосистем и безбедноста на новинарите.
Вкупниот пад на политичкиот показател се одрази и на триото на врвот на Светскиот индекс за слобода на печатот. Норвешка, сè уште на првото место, забележа пад на својот политички резултат, а Ирска (8-ма), каде што политичарите ги подложија медиумите на судски заплашувања, ја отстапи својата водечка позиција во Европската унија на Данска (втора), а по неа следи Шведска (3-та).
Земјите каде слободата на печатот е оценета како „добра“, се сите во Европа, а поконкретно во рамките на Европската унија, која го усвои својот прв закон за слободата на медиумите (EMFA). Ирска испадна од првите три земји на индексот, заменета со Шведска, додека Германија сега е една од првите десет земји.
Слободата на печатот сепак е ставена на тест во Унгарија, Малта и Грција, трите најниско рангирани земји во ЕУ. Понатаму на исток во Европа, условите за практикување новинарство се влошуваат поради размерите на дезинформации и цензура на медиумите лажно обвинети за поткопување на националната безбедност или тероризам.
Таков е случајот во Русија (162.), Белорусија (167.) и Туркменистан (175.), додека во Грузија (пад од 26. на 103. место), владејачката партија негува зближување со Москва. Како резултат на подобрувањата во нејзиниот безбедносен показател – помалку убиени новинари – и нејзиниот политички показател, Украина (61-ва) се искачи за 18 места.
Според наодите во извештајот на Репортери без граници, во сите региони во светот, претстојните избори претставуваат многу силен притисок врз новинарите.
Во Индексот за слобода на медиумите на РСФ, Северна Македонија бележи скок за две места: од 38-мо во 2023 на 36-то во 2024 година. За споредба, земјата беше на 118-то место во 2016 година. Тоа е скок од 82 места за седум години.
подготви: Д. Тахири
