Марко Маневски
Постои една реченица која ја повторуваат само две категории луѓе: оние што имаат толку пари што заборавиле како изгледа стравот од следната сметка, и оние што никогаш немале доволно за да го тестираат тоа тврдење. Реченицата гласи: „Парите не решаваат сè, парите не носат среќа.“ Прекрасна мисла. Отмена. Звучи како нешто што би го рекол познат будист пред да седне во својот приватен авион.
Јас ќе ви кажам нешто помалку поетично, но затоа проверливо: во последните десет години немав ниту еден личен проблем што милион евра не би го решил. Ниту еден. Пробав да се сетам. Седев, размислував, барав тој мистичен проблем што парите не го допираат, оној прочуен „внатрешен мир“ што наводно не може да се купи. Не го најдов. Најдов само листа проблеми што би ги решил пред ручек ако некој сега ми префрли износ со шест нули на сметка.
Стан? Решен. Не стан на кредит што те држи буден, туку стан што е твој, во кој не мораш да се прашуваш што ќе биде кога ќе ти ја зголемат каматната стапка затоа што некој во некоја банка во Франкфурт, Будимпешта или Љубљана одлучил дека му треба поголем бонус. Кола? Решена, и тоа не кола што се пали на трет обид зимно време додека доцниш на работа и го колнеш богот, мајката и производителот. Здравство? Решено. Но здравство каде што лекарот те прегледува затоа што си платил, а не она бесплатното каде чекаш три месеца на преглед и потоа добиваш дијагноза од доктор дека веќе е доцна, но ќе пробаме, додека тој веќе мисли на плажа. Школување на децата? Решено, без грижа дали ќе мораат да работат на градба цело лето за да имаат за дом, менза и факултет што и онака нема да им гарантира работа. Штедење? Решено, бидејќи прв пат во животот не живеам од плата до плата, барајќи од ChatGPT совети за „управување со буџетот“, кога всушност станува збор за управување со паника. Море? Решено, без пресметки дали можам да си дозволам и себеси и на детето сладолед во ист ден. И ментално здравје. О, менталното здравје, за кое сите нè убедуваат дека се лекува исклучиво со мисли полни благодарност, бидејќи за терапија нема пари, и тоа е решено.
Испадна дека деведесет проценти од мојот стрес не беше егзистенцијално прашање за смислата на животот, туку сосема обично прашање дали утре ќе можам да ја платам струјата.
Деведесет проценти. Не го измислив тоа за да звучи убаво за текстот. Тоа е приближно реална проценка колку стрес би ми исчезнал ако утре го добијам тој милион. Преостанатите десет проценти? Тука доаѓаме до поинтересниот дел од приказната.
Но пред тоа, да се пресметаме накратко со оние што ќе речат „па добро, и богатите имаат проблеми, и тие се разведуваат, и ним децата ги напуштаат партнерите, и ним родителите им умираат“. Точно. Но постои огромна разлика меѓу тагата што ја чувствуваш додека седиш во својата куќа, со платени сметки, со лекар на повик, и тагата што ја чувствуваш додека истото тоа се случува, а ти покрај тоа мораш да смислиш како ќе ја платиш погребот, како ќе земеш слободен ден од работа, а да не те отпуштат. И уште покрај тоа, како ќе го издржиш сето тоа без некој да ти донесе ниту една пара помош. Не се јадеш себеси затоа што си купил најевтин ковчег, наједноставен крст, а за споменик ниту не размислуваш. Богатите тагуваат во удобност. Сиромашните тагуваат и истовремено пресметуваат. Тоа не е ист вид болка, колку и да ни ја продаваат приказната дека „страдањето е универзално, сите сме исти“. Не сме исти кога еден плаче во вила, а друг плаче додека пресметува колку денови му остануваат до следната плата за воопшто да може да оди на погреб.
Затоа, признавам, има нешто вистинито во таа приказна за парите и среќата, само е испричана во погрешен редослед. Кога ќе го решиш станот, колата, здравството, школувањето, штедењето и морето. Кога, со други зборови, ќе си купиш себеси и на семејството краткорочна и долгорочна сигурност, и потоа додадеш уште малку луксуз преку тоа, новото прашање станува: колку тој дополнителен луксуз, преку ова, навистина ти носи среќа? Дали храната ти е повкусна во вила од три илјади квадрати отколку во куќа од сто дваесет? Се сомневам. Цревата не ти знаат квадратура. Дали подобро спиеш на душек од дваесет илјади евра отколку на душек од илјада? Можеби малку, но не толку колку што спиењето на картон под мост би ти го расипало сонот.
И тука доаѓаме до вистинската дебата што денес се води низ светот, иако кај нас никој сериозно не ја води бидејќи, реално, далеку сме од проблемот да имаме премногу пари: дали е натрупувањето милиони и милијарди, откако основните потреби и пристоен луксуз одамна се покриени, решавање проблем или е тоа веќе патологија? Дали е тоа исто како да јадеш кога си сит, само затоа што храната е тука, и продолжуваш додека не ти слоши? Дали е можно да имаш толку пари, а притоа да не ја загрозиш туѓата слобода, туѓото здравје, туѓата плата, туѓото достоинство? Искрено, сè повеќе одговори во светот одат кон „не“. Не затоа што богатството само по себе е грев, туку затоа што после одредена точка, акумулацијата на богатство престанува да биде за тебе, а почнува да биде за тоа колку луѓе мора да останат сиромашни за да твојата бројка продолжи да расте. Тоа веќе не е лична среќа. Тоа е математика што се храни со туѓиот недостиг.
Но добро, да ги оставиме за момент милијардерите со приватни острови сами со себе да ја водат таа морална дебата, бидејќи нам тука на Балканот тој проблем моментално ни звучи како луксузна грижа за која би сакале да имаме прилика да се грижиме. Кај нас приказната „парите не носат среќа“ не пие вода од многу поедноставна причина: тука дури и основното преживување се наплатува, само тоа се нарекува со други имиња. Здравствената заштита е, велат, бесплатна. Јасно, само што ја нема. Ја има исклучиво оној што ќе ја плати од свој џеб, во приватна ординација, во готово, додека оние што чекаат на ред во државниот систем чекаат толку долго што или болеста сама од себе поминува, или тие самите поминуваат. Социјалната заштита постои на хартија, како и сè кај нас, додека вистинската заштита почнува и завршува со бројот на твојата сметка.
И затоа тука никој не треба да раскажува бајки за тоа како парите не решаваат проблеми, кога минималецот ни е двојно помал од износот потребен за пристоен, обичен, нелуксузен живот. Кога минималната плата ти е двојно помала од цифрата што ги покрива киријата, храната, сметките и основното здравје, тогаш тврдењето дека парите не носат среќа не е филозофија. Тоа е навреда. Тоа е нешто што ти го кажува човек чии основни потреби одамна се решени, додека ти ги броиш деновите до плата и се надеваш дека детето нема да ти се разболи пред пресметката на платата.
Затоа, да ја заклучам оваа мала ерес, парите не решаваат баш секој проблем, во право сте, не ви го решаваат несреќниот брак ниту ви го враќаат покојниот родител. Но деведесет проценти од сè што нè буди навечер, што нè состарува пред време, што ни седи на градите додека се обидуваме да заспиеме – тоа – тоа го решаваат. И тоа прилично лесно, со една трансакција, без потреба од афирмации, терапевт со ринг-лајт или курс за манифестирање. Кога следниот пат некој покрај вас ја изговори таа реченица за тоа како парите не носат среќа, мирно прашајте го кога последен пат се грижел дали ќе му биде исклучена струјата. Одговорот ќе ви каже сè што треба да знаете за тоа кој смее да си ја дозволи таа вид филозофија.
Наслов на оригиналот: Kad nemate hleba, jedite kolača, Markolepsijа, 30 август 2026
Сите права се задржани | ЦИВИЛ МЕДИА
Неопходна е вашата поддршка за ЦИВИЛ.
Поддржете ги независните медиумски платформи на ЦИВИЛ во борбата против дезинформациите, национализмот, хибридните закани и авторитаризмот
Дајте го својот придонес СЕГА.
