Пишува: Амб. Лариса Дир
Вонредна и Ополномоштена Амбасадорка на Украина во Република Северна Македонија
26 април 2026 година ќе бидат 40 години од најголемата техногена катастрофа во историјата на човештвото — несреќата во Чорнобилската нуклеарна електрана. Нејзините последици станаа трагедија не само за Украина, туку и за цела Европа и светот: загуба на човечки животи, масовно загадување на животната средина, евакуација на стотици илјади жители, влошување на здравјето на милиони, социо-економски загуби, уништени судбини.
За да се разбере обемот на оваа трагедија, важно е да се потсетиме на текот на настаните таа ноќ. На 26 април 1986 година во 1 час и 23 минути на четвртиот енергетски блок на Чернобилската нуклеарна електрана се случи силна експлозија, која предизвика уништување на дел од реакторскиот блок и машинската сала. Уништувањето имаше непоправливи последици: реакторот беше целосно уништен, а во животната средина беа исфрлени големи количини радиоактивни материи. Се случи исфрлање со моќност од 300 „Хирошими“. Оваа експлозија стана почеток на активната фаза на катастрофата, која траеше најмалку до 6 мај 1986 година.
Во овие вонредни услови решавачка улога одигра човечкиот фактор. Херојството на ликвидаторите овозможи да се избегне уште поголема катастрофа. Тие дејствуваа во услови на неизвесност, често без соодветна заштита, но успеаја да ги локализираат последиците од експлозијата. Кон крајот на 1986 година уништениот реактор беше покриен со првиот саркофаг, кој само привремено ја задржуваше радијацијата.
По стекнувањето независност Украина го наследи целиот товар на Чернобил — глобалната техногена трагедија на ХХ век — и истовремено се определи за отвореност и меѓународна соработка. Украина беше и останува посветена на принципите на транспарентност и соработка со меѓународните партнери во прашањата за надминување на последиците од катастрофата.
Украина ги исполни своите меѓународни обврски, особено ја затвори Чернобилската нуклеарна електрана во 2000 година. Заедно со партнерите беше организирана низа меѓународни донаторски конференции насочени кон зголемување на нивото на нуклеарна безбедност. Благодарение на соработката со меѓународните институции, вклучително и Европската банка за обнова и развој, беа реализирани безпрецедентни инфраструктурни проекти. Кулминација на овие напори беше создавањето на Новиот безбеден конфајнмент, кој во јули 2019 година беше предаден на управување на Украина.
Денес, нуклеарната закана добива нова, безпрецедентна димензија — воена. По почетокот на целосната инвазија на рф на 24 февруари 2022 година, руските трупи ја зазедоа Чернобилската нуклеарна електрана, го држеа персоналот како заложници и го претворија објектот во воена зона.
На крајот на март 2022 година електраната беше ослободена, но по повлекувањето на руските трупи беа регистрирани бројни нарушувања на безбедносниот режим. Дејствијата на окупаторите покажаа целосно непочитување на основните принципи на нуклеарната безбедност. Тие преместуваа тешка техника низ територијата на зоната на отуѓување, предизвикувајќи подигнување на радиоактивна прашина, ја оштетија инфраструктурата, ги нарушија системите за контрола, а исто така вршеа и грабежи.
Понатамошната ескалација на ризиците се случи веќе во 2025 година. На 14 февруари Русија изврши напад со беспилотно летало врз Новиот безбеден конфајнмент над четвртиот енергетски блок на Чорнобилската нуклеарна електрана. Како резултат на погодокот настана пожар и оштетување на заштитните конструкции, што ја наруши херметичноста на конфајнментот. Оштетувањето на мембраната, нарушувањето на температурниот режим и ризикот од корозија создаваат долгорочна опасност. Овој инцидент стана безпрецедентен предизвик за глобалниот систем на нуклеарна безбедност.
Овој удар врз цивилен нуклеарен објект претставува акт на нуклеарен тероризам. Тој создава ризици од ширење на радиоактивни материи и претставува закана не само за Украина, туку и за цела Европа и светот.
Од 4 март 2022 година Запорижката нуклеарна електрана се наоѓа под незаконска контрола на рф. Ова е безпрецедентна ситуација, кога најголемиот нуклеарен објект во Европа се користи за воени цели. На територијата на електраната е распоредена воена техника, таа редовно го губи надворешното напојување, што создава директни ризици од несреќа.
Сето ова нè принудува да ја преиспитаме самата природа на нуклеарната безбедност. Тоа повеќе не е само техничко прашање, туку составен дел од меѓународната безбедност, довербата и одговорноста. Нуклеарните закани од страна на рф се системски и бараат итна реакција на меѓународната заедница.
Токму затоа на 26 април 2026 година во Кијив ќе се одржи Меѓународна донаторска конференција посветена на обновувањето на заштитниот конфајнмент на Чернобилската нуклеарна електрана и обезбедувањето на нуклеарната безбедност. Успехот на овие напори директно зависи од солидарноста на меѓународните партнери. За Украина е исклучително вредна поддршката на Република Северна Македонија на резолуцијата на Генералното собрание на ООН од 10 декември 2025 година „Strengthening of international cooperation and coordination of efforts to study, mitigate and minimize the consequences of the Chornobyl disaster“. Таквата позиција е доказ за одговорен однос кон глобалните предизвици.
Чернобил не е само страница од историјата, туку и постојано предупредување за современоста. Денес, кога нуклеарните ризици повторно растат, неговите лекции добиваат ново значење. Обезбедувањето на нуклеарната безбедност е заедничка обврска на сите држави и бара решителни, координирани акции. Само преку меѓународна соработка и одговорен пристап може да се минимизираат заканите и да се заштити светот од нови катастрофи.
