Пишува: Џабир Дерала
Пораснав како еден од Титовите пионери, завиткан во идеологија во која ликот на Маршалот беше неизбежен како и воздухот што го дишевме. Неговиот портрет нè гледаше од ѕидот на секоја училница во која некогаш сум седел, а неговото лице заземаше почесно место во дневната соба на бараката од 45 квадратни метри каде што збиени живеевме со мојот помал брат, нашите родители и баба ми и дедо ми. Ден по ден, неговиот лик доминираше на телевизиските екрани, неговиот глас ги исполнуваше радио брановите, а неговото име беше буквално врежано во пејзажот. Главниот плоштад во нашиот град и неговата раздвижена централна улица се викаа, како поинаку, Маршал Тито. Така се викаа и многу училишта, па дури и цели градови во секој агол на федерацијата: Титов Велес во Македонија, Титоград во Црна Гора, Титово Велење во Словенија, Титово Ужице и Титов Врбас во Србија, Титова Митровица во Косово, Титов Дрвар во Босна и Титова Кореница во Хрватска. Секој 25 мај, на Денот на младоста, со ентузијазам го славевме неговиот роденден режиран со инженерска прецизност, целосно посветен на грандиозниот приказ на еден фабрикуван секуларен бог.
Кога Јосип Броз Тито почина на 4 мај 1980 година, сите плачевме за таткото на нацијата. Во годините што следуваа, таа тага беше ритуализирана. Секој 4 мај во точно 15:05 часот (прецизната минута од неговото заминување) сирените за воздушен напад гласно го параа небото, наредувајќи ѝ на целата земја да замрзне во колективна парализа, државно пропишан ритуал на тагување што опстојуваше сè додека федерацијата во залез тивко не го напушти во 1986 година. Сепак, зад оваа внимателно курирана фасада на „добронамерен татко“ и романтизираната визија на Западот за „мека диктатура“, лежеше многу помрачна реалност – структурна, суштинска. Сеприсутниот култ на личноста беше далеку од израз на љубов, иако многумина го сакаа, па дури и фанатично. Тоа беше штит, длабоко навлезен во психологијата на луѓето, создаден така да го маскира бруталниот поттекст на државниот терор што траеше со децении.
Фундаменталниот мит за Титова Југославија како прогресивна, хуманистичка алтернатива на советската тиранија е една од најголемите пропагандни геополитички измами на дваесеттиот век. Оваа светска лага беше само фината глазура нанесена врз ужасната вистина за Голи Оток. Основан во 1949 година, веднаш по расколот меѓу Тито и Сталин, овој строго обезбедуван логор за политичко превоспитување стана најтемната домашна тајна на режимот. Помеѓу 13.000 и 16.500 политички затвореници – вклучувајќи воени херои, искрени антифашисти и партизани, истакнати интелектуалци и писатели – беа депортирани на оваа вжештена и од ветрови шибана карпа во Јадранското Море. Врвната иронија беше што огромното мнозинство не беа советски саботери, ниту пак симпатизери. Тие беа посветени, да кажам, верници во југословенскиот социјалистички експеримент, но беа структурно таргетирани под опасната државна етикета дека се поддржувачи на „Информбирото“, жигосани од режимот како предавнички Ибеовци.
Она што го издвојуваше Голи Оток беше неговиот калкулиран психолошки садизам. Сојузната тајна полиција (УДБА) дизајнираше систем на самоуправа каде стражарите ретко креваа рака на затворениците. Наместо тоа, затворениците беа принудени самите да се контролираат, тепаат и кршат едни со други. При пристигнувањето, новите затвореници минуваа низ застрашувачки шпалир (строј) од постари затвореници кои брутално ги напаѓаа. Тоа беше задолжително насилство што се бараше од затворениците-ветерани за да ја докажат сопствената тековна политичка „рехабилитација“. Преку маѓепсаниот круг на принудни признанија и задолжителни кодошења, режимот ги инструментализираше основните човечки инстинкти за преживување за систематски да ја уништи солидарноста. До моментот кога тајната полиција ја затвори строго обезбедуваната политичка фаза на логорот во 1956 година (три години по смртта на Сталин), Тито успеа да создаде остров каде жртвите систематски беа принудени да станат џелати, оставајќи наследство од невидлива, генерациска траума која државно контролираниот печат лесно ја потиснуваше.
За моето семејство, овој државен терор не беше некоја далечна историска апстракција. Тој беше испишан со крв и шепот низ ужас. И двајцата мои дедовци беа уништени од машинеријата на режимот на Тито, а нивните животи беа згаснати директно од рацете на неговата тајна полиција. Таткото на мојата мајка, Елмаз – Турчин роден во Скопје, кој со гордост се борел во најжестоките битки на Сремскиот фронт – бил одвлечен во локална милициска станица, каде што агентите на УДБА во 1948 година го мачеле до смрт под лажно, параноично обвинение дека е поддржувач на Информбирото. Две години претходно, во 1946 година, мојот дедо по татко, Џабир – Албанец роден во Тетово, имам – бил цел на сличен прогон. Агентите на УДБА систематски го мачеле сè додека не го испуштил својот последен здив меѓу ѕидовите на озлогласениот скопски затвор Идризово. Овие интимни трагедии се само капка во океанот од страдања под смртоносната хипокризија на Титовата државна доктрина на „братство и единство“, агресивно пакувана и продавана на светот, додека зад неа се маскираше бруталната домашна реалност.
Додека Западот го фалеше уникатниот, децентрализиран модел на социјализам во Југославија, внатрешниот безбедносен апарат раскажува приказна која е длабоко вкоренета во поразителен државен централизам и српски хегемонизам. Во центарот на овој домашен терор беше Александар Ранковиќ, близок соработник и железна рака на Тито, началник на УДБА. Преседанот за зацврстување на оваа врска беше поставен во пролетта 1945 година, уште пред официјалното завршување на Втората светска војна, со Тиварскиот масакр. Под изговор за мобилизација за Сремскиот фронт, илјадници мажи, етнички Албанци од Косово, беа разоружани и принудени да маршираат под нехумани услови до крајбрежниот град Тивар (Бар) во денешна Црна Гора. Таму, југословенските партизански единици по кратка постапка егзекутираа меѓу 1,500 и 4,000 од нив. Овој масовен колеж ефикасно ги скрши раните желби за регионална автономија и остави неизбришливи трауми.
До 1950-тите, Ранковиќ ја смени својата стратегија од отворена воена ликвидација во ладен и системски полициски терор. Под изговор за искоренување на „контрареволуционерите“, УДБА организираше брутални одмазди, кои кулминираа во озлогласената зима 1955–1956 година за време на присилната „акција за собирање оружје“. Тогаш, десетици илјадници Албанци беа изложени на произволни апсења и тешко мачење. Ранковиќ ја претвори државната бирократија во оружје за потиснување на албанскиот идентитет, наметнувајќи административна дискриминација и организирајќи таргетиран план за депортација. Според условите на „Џентлменскиот договор“ од 1953 година меѓу Тито и турската влада, овие депортирани лица беа цинично класифицирани како „слободни мигранти“ (serbest göçmen), кои наводно се селеа на „доброволна“ основа.
За семејствата на моите родители – и албанското и турското – оваа клиничка бирократска етикета го значеше теророт на ненадејни раселувања. Семејства беа разделувани во ноќни рации, принудени да бегаат без воопшто да имаат можност пристојно да се збогуваат, исфрлени во непознатото, без поим каде одат, за никогаш да не се вратат. Тоа беа serbest göçmen. Во реалноста, УДБА систематски вршеше притисок врз илјадници Албанци и Турци да се откажат од своето државјанство и да ги напуштат своите прадедовски огништа под огромниот психолошки товар на непопустливиот државен терор.
И покрај ова домашно крвопролевање, Тито беше топло прифатен од Западот како харизматичен лидер на еден наводно „мек“ комунистички режим. Тој се ракуваше, пушеше пури и вечераше со американски и европски шефови на држави кои очајнички го гледаа како стратешки клин против Советскиот Сојуз. Како награда за неговото усогласување, Западот го награди со отворени граници, убави финансиски дотации и кредити со ниски камати. Холивудските титани како Ричард Бартон – кој славно го портретираше Тито во државно финансираниот еп Битката на Сутјеска – заедно со легендите како Јул Бринер и Орсон Велз, му дадоа огромен меѓународен културен легитимитет на силно надуените воени приказни од Втората светска војна. Овие митолошки наративи беа наметнати како задолжително четиво за секој граѓанин, засилени со вечерните вести во 19:30 часот во орвеловски стил, бескрајните полтронски интервјуа со Маршалот, внимателно скроените пропагандни документарци и книги строго пропишани од државниот образовен систем. Напојувани со идеологија уште од нашите најрани денови, ние бевме искрено ентузијастични и среќни кога нè насочуваа во бескрајни колони деца кои мавтаа со знамиња по булеварите додека неговиот отворен Мерцедес нежно поминуваше, а Маршалот ни возвраќаше со мавтање со рака во бела ракавица.
Сепак, додека Тито глумеше демократски миленик во Вашингтон и Лондон, тој истовремено ги гоштеваше Јасер Арафат, Моамер Гадафи и цела галерија на озлогласени диктатори од Движењето на неврзаните од Азија, Африка и Јужна Америка, тргувајќи со југословенско оружје и муниција за нивните регионални војни, во замена за раскошни пречеци во странство. На домашен план, овој геополитички балансирачки чин финансираше една хипокритична реалност. Под измамничкото знаме на „работничкото самоуправување“ – систем кој лажно тврдеше дека работниците одлучуваат за сè –корумпираната „црвена буржоазија“ енормно се збогати. Оваа социјалистичка олигархија живееше во луксуз на сметка на работничката класа која тврдеше дека ја претставува. Трагично, но и со длабока историска иронија, токму лозата на таа црвена буржоазија го формира ’рбетот на денешната балканска олигархија. Потомците на режимот изграден врз догмите на социјалистичкиот интернационализам и антифашизмот, денес се главните спонзори на агресивниот етнички национализам, авторитаризмот и проруските сентименти кои го парализираат регионот.
Поминаа децении од смртта на диктаторот во 1980 година, и речиси половина век подоцна, државно пропишаните сирени одамна стивнаа – но наследството од лагите на режимот е сè уште жестоко живо. Денешните балкански политичари активно ги хранат овие носталгични наративи, знаејќи дека поволната споредба со Тито сè уште може да им обезбеди изборна победа во сегашноста. Колективната амнезија е колку зачудувачка, толку и апсурдна. Секој 25 мај, една (сè помала) колона постари титоисти сè уште маршира низ центарот на градот, завршувајќи го својот „револуционерен чин“ со пиење лимонада во слаткарницата „Крин“. Сепак, подалеку од овие безопасни, остарени носталгичари, се случува една далеку поопасна презервација: буквалните потомци на владејачката класа на Тито, тешко натоварени со крваво стекнато богатство и украден државен имот, активно ги одржуваат структурите на старата диктатура, цинично препакувани и маскирани денес под сосема поинакви, навидум модерни идеологии.
Но, нема ништо слатко во наследството од владеењето на Тито. Долгата сенка на едно крваво минато – кое ги однесе животите на моите и на многу други родители и дедовци, вклучувајќи ги Елмаз и Џабир, кое ги раздели семејствата и распарчи цели заедници – останува покриена со пердувите на измамата, фабрикуваната носталгија и длабоко закопаниот, генерациски страв. Диктаторот е одамна мртов, но неговиот мит живее, докажувајќи дека меката диктатура од минатото може да ги надживее вековите и да ја обликува иднината од темните сенки на вечните лаги.
Забелешка: Овој текст е напишав на англиски јазик, првично објавен на Civil.Today. Преводот на македонски јазик е подготвен со поддршка на дигиталниот асистент со вештачка интелигенција, Gemini AI. Преведен и објавен и на албански јазик на Drejt.
Кога вистината е нападната, молкот не е неутрален.
Поддржете ги независните медиумски платформи на ЦИВИЛ во борбата против дезинформациите, хибридните закани и авторитаризмот.
Дајте го својот придонес СЕГА
