Општините во Северна Македонија акумулирале речиси 48 милиони евра ненаплатени даноци и такси во периодот од 2020 до 2024 година, покажува ревизијата на успешност „Ефикасно администрирање на локалните даноци и комунални такси“ што ја објави Државниот завод за ревизија. Извештајот укажува дека слабата наплата не е резултат само на недисциплина кај даночните обврзници, туку пред сè на системски слабости – застарена законска рамка, неажурирани методологии за проценка на имотот, недостиг на кадар и неефикасна институционална координација.
Според ревизијата, во анализираниот петгодишен период ненаплатените побарувања достигнале 2,93 милијарди денари, односно околу 47,7 милиони евра. Истовремено, општините отпишале дополнителни 233,8 милиони денари или околу 3,8 милиони евра побарувања, што дополнително го намалува нивниот потенцијал за финансирање на локалните услуги и инфраструктурни проекти.
Најголемиот дел од долговите се однесуваат на данокот на имот. Само по оваа основа ненаплатените побарувања достигнуваат 1,73 милијарди денари, а 67 проценти од нив се постари од пет години. Ревизорите оценуваат дека ова е показател за недоволно користење на законските механизми за присилна наплата и слаб фискален напор од страна на локалните власти.
Извештајот нотира дека законската рамка не обезбедува ефикасно администрирање на локалните приходи. Регистарот на недвижности не се ажурира автоматски, роковите за плаќање не се прецизно дефинирани, а начинот на доставување на даночните решенија не е соодветно уреден. Дополнителен проблем претставува методологијата за утврдување на пазарната вредност на недвижностите, која со години не е усогласена со реалните цени и современите градежни стандарди, поради што даночната основа останува потценета.
Ревизијата покажува дека само 15 општини ја ревидирале пазарната вредност на имотот, додека кај комуналните такси состојбата е уште понеповолна – само три видови такси се наплатуваат во повеќе од половина од општините.
Покрај законските недостатоци, ревизорите укажуваат и на сериозен недостиг на административни капацитети. Во голем број општини даночните одделенија работат со непополнети работни места, недостигаат овластени проценители и даночни инспектори, а надзорот на национално ниво го врши само еден инспектор од Управата за јавни приходи. Во сите општини заедно работат само 16 даночни инспектори, кои притоа немаат законска можност да изрекуваат прекршочни санкции.
Дополнителен проблем е неусогласеноста на информатичките системи. Општините користат различни софтверски решенија – ЛТАС, АЗАРО, ИСФ и Комуна – кои не се меѓусебно поврзани и не овозможуваат единствена евиденција на даночните обврски. Во дел од општините сè уште се водат хартиени евиденции, што ја отежнува контролата и наплатата.
Ревизијата констатира и значителни разлики во фискалниот капацитет меѓу општините. Најдобри резултати бележат Град Скопје, Карпош, Чаир, Аеродром и Кавадарци, додека меѓу руралните општини позитивно се издвојуваат Петровец, Илинден и Чучер Сандево. Најслаб фискален капацитет е утврден кај Зрновци, Новаци, Лозово, Кратово и Желино, каде наплатата на сопствените приходи останува значително под потенцијалот.
ДЗР препорачува итни законски измени за модернизирање на системот за оданочување на имотот, воспоставување електронски и меѓусебно поврзани регистри на недвижен и подвижен имот, зајакнување на кадровските капацитети во општините и поефикасна инспекциска контрола. Ревизорите оценуваат дека без сеопфатни институционални реформи и поефикасна наплата на локалните даноци и такси, општините ќе продолжат да губат значителни сопствени приходи и да зависат од трансферите од централниот буџет за финансирање на јавните услуги и локалниот развој.
Б. Ј.
